BETEJA E KOSOVËS U ZHVILLUA ME TË 16 TË MUAJIT SHABAN DITË E MARTË E VITIT 791, KJO DO TË THOTË MË 10 GUSHT TË VITIT 1389 NË DITËN E ALIGJYNIT E JO NË VIDOVDANIN SERB MË 28.06.1389.

 

              Njëra ndër betejat e shumta që bënë kthesë vendimtare në analet e historiografisë botërore, është Beteja e Kosovës e 10 gushtit të vitit 1389. Që e bënë dhe e zhvilluan popujt dhe shtetet ballkanike. Ku pas kësaj beteje Perandorisë Osmane iu hapën rrugët e pushtimit në drejtim të Perëndimit,dhe në katër anët tjera të botës. Me këtë marshim kolonialist të Turqisë, shumë popuj të Gadishullit Ilirik gjegjësisht (Ballkanik), ranë dhe u bënë vasalët të kësaj perandorie të fuqishme, duke i kaluar gati pesë shekuj nën sundimin dhe robërinë e saj.

Me këtë betejë turqit e trasuan rrugën e tyre kolonialiste për në Romë dhe Paris. Ndërsa Car Llazari, duke e vërejtur se po i përgatitej një uragan shumë i fuqishëm afër kufijve të principatatës së tij. Kishte vendosur të hynte në aleancë me krerët e tokave të Bosnjës dhe Shqipërisë, kundër Sulltan Muratit, këtë aleancë ballkanike princi Llazër, do ta forconte me dërgimin e një delegacioni provokues ndaj Sulltanit. Porse, në të njëjtën kohë edhe Sulltan Murati me suitën e tij, ushtarake kishte filluar ta përgatiste dhe organizonte shumë mirë ushtrinë e tij perandorake, duke e pajisur atë për herë të parë me topa, thon burimet Turke.

Sulltan Murati për në Betejën e Kosovës, i ftoi edhe dy djemt e tij: Bajazitin dhe Jakupin të cilët gjer atëherë ndodheshin në Anadolli. Nga shtetet të krishtera evropiane, ai e priste përkrahjen nga krerët sundues të Serexhës dhe Qystendilit, porse jo në një masë të madhe. Ndërsa, sipas akademik Sima Qirkoviqit, ku thot: “Nisu svi Srbi bili na Srpskoj strani u Kosovskoj bici, bilo je Srba i među Muratovim vazalima”. “Të gjithë Serbët nuk kanë qenë në anën e Serbëve në betejën e Kosovës. Në mesin e vasalëve të Muratit ka pasur edhe Serbë”[1].

Më pastaj Xhahit Ramadani, vazhdon me konstatimet e tij historiografike se: “Rrugtimin për në Kosovë, Sulltan Murati e kishte bërë duke kaluar nga ana perëndimore e Gadishullit Ballkanik (Hemusit). Pjesëmarrësit e këtij rrugëtimi, gjegjësisht luftëtarët e këtij rrugëtimi dëshmojnë se kanë kaluar nga ana veriore Ilire, dhe ditën e tretë kanë arritur në Ihtiman tani qytet ky në Bullgari. Nga ky vend rrugët ndahen për në Sofje, Nish dhe Sehirköy, kjo rrugë ishte me e përshtatshme për qarkullim, ndërsa rruga tjetër shpinte në të majtë dhe kalonte mbi shumë ujëra dhe prej asaj kohe këto vende quheshin Sulludebren, e që çonin drejtë burimeve të ujërave termale dhe regjioneve kodrinore të Ballkanit për në Küstendil. Nga Ihtimani pas dy ditë pushimesh që e bënë në Alaedin, ditën e tretë ushtria e Sulltanit kishte arritur në Küstendill. Ndonëse kjo rrugë ishte shumë e vështirë për qarkullim, Sulltan Murati e mori këtë rrugë pas shumë sugjerimeve nga vasalët e tij, si rrugë më e shkurtër për në Kosovë.

Në Küstendil vasali, dhe miku i dëshmuar i ushtris së Sulltan Muratit, i bëri atij mikpritje madhështore me surle e daulle dhe ushqime të llojllojshme dhe të mjaftueshme, saqë në sofër nuk kishte munguar asgjë. Ndërsa, pushimin e ardhshëm ushtria e Sulltan Muratit të Parë, e bëri në Luginën e Madhe Ullu Ova, nga këtu ushtria e madhe e Perandorisë Osmane u nis në drejtim të Kratovës”[2]. Siç kemi thënë edhe më lartë se kjo rrugë kalonte dhe e ndërlidhte kontinuitetin e nyjeve kryesore e cila vinte nga Prishtina përmes Karadakut,Preshevës, Bilaçit dhe malit Rujan, zbriste në Pçinjë, dhe më pastaj vazhdonte për në Qystendil. Edhe M. Kostiqi thotë se:”Përmes kësaj rruge Turqit kanë ardhur pjesërisht në Luginën e Preshevës nga rrafshnalta e Nagoriçës dhe Miratocës, pastaj përmes Ostrovicës së Preshevës dhe Zhupës (Famullisë) së Moravës kanë arritur në Kosovë. Si dëshmi të kalimit të ushtrisë Turke përmes Luginës së Preshevës përmendet toponimi Muratovo Shatorishte-Çadra e Muratit. Sipas këtij burimi Sulltan Murati çadrat i kishte hapur në Jug dhe Perëndim të Çukarkës dhe Leranit”[3].

Beteja ishte zhvilluar në Vidovdan më 28. 06. 1389 në Kosovë, sipas burimeve serbe, AS: MID;. Ndërsa sipas J. V. Hammerit, beteja ishte zhvilluar më 20.06.1389, kurse burimet turke thonë sipas takvim hesabi üzere, në bazë të llogarisë kalendarike, beteja ishte zhvilluar me të 16 të muajit Shaban të vitit 791, d.m.th. më 10 gusht të vitit 1389, dhe atë në ditën e martë në “Kosovë mejdan u zhvillua”[4].

Me të arritur ballë për ballë me dushmanët Sulltan Murati, menjëherë deshi të hynte në luftë. Por për shkak të motit të nxehtë pastaj edhe ushtarët ishin shumë të lodhur nga rrugëtimi i gjatë dhe i mundimshëm, Evrenos Begu kishte propozuar që lufta të zhvillohej të nesërmen.

Fusha ku ishte zhvilluar beteja ka qenë 5.000 hapa e gjerë, dhe 20.000 hapa e gjatë nga lumi i Sitnicës. Aty ishte përqendruar ushtria e   madhe e Sulltan Muratit përballë ushtrisë së vogël të Aleancës Ballkanike, e cila atëbotë i fliste shtatë gjuhë të dinastive të ndryshme të pafeve (dinsësve) të popujve të kësaj aleance. Këtë ushtri e përbënin: Serbët, Bullgarët, Boshnjakët, Shqiptarët, Vllehtë dhe Polakët. Sipas disa shënimeve të historiografëve vendor dhe ndërkombëtar thuhet se në anën e Aleancës Ballkanike që luftonin kundër Turqve ishin edhe Grekët. Përpos këtyre popujve të sipërpërmendur burimet turke thonë se në anën e Aleancës Ballkanike në Betejën e Kosovës, kan marr pjesë Maxharët dhe Çekët.

Sipas J. V. Hammerit, megjithëse ushtria kundërshtare ishte shumë më e madhe, Sulltan Murati, konsultohet me gjeneralët e tij, dhe propozoi që ai ta bënte sulmin mbi forcat e Aleancës Ballkanike. Disa prej gjeneralëve mendonin se turqit duhet t’i vendosnin devet e tyre përpara ushtrisë dhe me kafshët çfarë nuk janë mësuar me i pa kundërshtarët, do t’i hutonin ata, dhe se devet do të jenë një lloj mbrojtjeje para ushtrisë turke. Këtë ide e kishte kundërshtuar biri i madh i Sulltan Muratit duke thënë se për fitore nuk nevojiten këso “marifetllëqe, dhe këso lloj mashtrimesh, këto e zvogëlojnë besimin në vetvete dhe te Allahu. Kundër armikut duhet luftuar me guxim pa fare mbrojtje “sy me sy” kishte mbaruar Bajaziti.

Veziri i madh e mori Kuranin e madhërishëm, duke vendosur t’i lexoj ajetet aty ku do të hapej vet libri i madhërishëm dhe famëlartë: “O Pejngamber, lufto kundër atyre që nuk besojnë… shpesh ndodhë që togu i madh të jetë i mundur nga më i vogli”[5].

Sulltan Muratit, iu ngritë morali nga ajetet e dëgjuara nga Kurani, ndonëse kishte ra në kujtime (Padisah endi eye düshtü) për shkak të erës që fryente nga ana e armikut dhe pluhuri që shkonte në sytë e ushtarëve osman. Gjatë natës i bëri lutje edhe njëherë Zotit që këtë furtunë ta ndërpriste. Me agimin mëngjesit të ardhshëm era ishte ndalur dhe kishte filluar një rigë e shiut flladitës-freskues.

Edhe në taborin e Aleancës Ballkanike, mbaheshin kuvende dhe plane luftarake. Derisa Turqit, kishin vendosur që herët në mëngjes lufta të fillonte, në taborin e aleatëve kishte ra propozimi që armiku të sulmohej natën. Këtë propozim ashpër e kundërshtoi Gjergj Kastrioti, gjyshi i Skënderbeut, i cili e komandonte ushtrinë prej më tepër se 5.000 ushtarësh, ai do të thoshte: “Sikurse të sulmonim natën, nën mbrojtjen e territ të natës, shumica e myslimanëve do të shpëtonin nga asgjësimi, duke ikur nëpër bjeshkë dhe djerrina”[6].

Përpos Josef Von Hammerit, që e përmend Gjergj Kastriotin, gjyshin e të Madhit Skenderbe, edhe burimet Turke si pjesëmarrës të Luftës së Kosovës e përmendin si: “Vu Arnavud Prensi Jorj Kastriyot” edhe Princin Arnavud Gjergj Kastriotin dhe Gjergj Balshën e Dytë.

Si zakonisht vendin qëndror në zemër të Betejës së Kosovës e kishte zënë Sulltan Murati, kurse princ Bajaziti e komandonte krahun e djathtë të betejës, ndërsa princ Jakupi e komandonte krahun e majtë të saj. Ndërsa në qendër të ushtrisë aleate qëndronte Knjaz Llazari, kurse krahun e djathtë të luftës e komandonte Vuk Brankoviqi, kurse krahun e majtë e komandonte mbreti i Bosnjes, Tvërtko.

Sipas Xh. Ramadanit, i cili thotë se: “Lufta ka qenë e ashpër dhe e rrufeshme. Gjaku rridhte si përrua. Në Bujanoc dhe rrethinën e tij, ekziston gojëdhëna se nga gjaku i madh u ngulfat viçi dy muajsh. Në të gjitha anët kishte koka të luftëtarëve shpata dhe diamante, kur krahu i majtë i osmanlinjve kishte filluar të luhatej, gjegjësisht dobësohej si vetima në ndihmë i vjen Bajaziti duke shkatërruar para vetës shumë koka të armiqve me buzdovan (topuz). Për shkak të ardhjes së tij, të rrufeshme, turqit Bajazitit ia lanë nofkën Jëlldërëm Bajazit.

Sipas burimeve vendore dhe atyre të huajve Millosh Obiliqi (Milush Kopiliqi), thuhet se ka qenë me origjinë shqiptare dhe ka qenë kopil (bastardh). Ai për më tepër nga Car Llazari ishte cilësuar si tradhtar. J. V. Hammeri mes tjerash thotë se: “Në vigjilje të betejës, mbreti Llazar pinte me prijësit e tij për shëndetin e vet.- Pi, pi, për shëndetin tim, edhe pse je i akuzuar për tradhti, i thoshte mbreti Llazar Milush Kopiliqit.- Të faleminderit, tha ai dhe shtoi: Dita e nesërme do të dëshmojë besnikërinë time. Të nesërmen në mëngjes Milush Kopiliqi me kalin e tij të madh u fut në fushë betejë, duke e kërkuar çadrën e Sulltan Muratit”[7]…

Këtë vendim M. Kopiliqi, e kishte ndërrmar për t’i demantuar thash e thëmet, duke e kërkuar lejën prej çaushëve dhe truprojave të Padishahut, që t’i lejohej t’i afrohej çadrës së Sulltanit, për t’ia komunikuar një lajm sekret dhe për të kaluar në anën e tij. Kur Sulltan Murati u jep shenj 137 rojeve të tija, që ta lejojn me hy Milushin në momentin kur ai gjendej para Padishahut. Ky shqiptar fisnik duke u përkulur para Sulltanit me tentim t’ia pullte këmbën, e ther në bark me karamanjoll të helmuar dhe fillon me ikë, shpejt dhe me hapa të fortë dhe të mëdhenj në drejtim të kalit të tij, tri herë iu ikë rojeve të Padishahut prej duarve.

Sipas Prof. A. Qeriqit, varjanti se si depërtoi Milush Kopiliqi në çadrën e Sulltan Muratit të Parë: “Mendimet e historianëve janë të ndara në dy tabore. Gjerë sa historianët turq zakonisht e pranojnë versionin se Milushi ishte ngritur nga grumbulli i kufomave, ndërsa i plagosur për vdekje kishte kërkuar t’ia merrte dorën Padishahut. Kokën dhe fytyrën i fërkonte me dhé e me gjak, duke u dridhur në agoni, sikurse zogu i posa therur, u nis te flamuri i Sulltanit, qajti dhe duke u lutur tha: “ Unë jam bërë mysliman, kam për t’ia thënë një të fshehtë Sulltanit… Sado që çaushët u përpoqën ta ndalnin dhe ta kthenin me të rëna të kamxhikut, nuk mundën ta kthenin nga ajo rrugë. Sulltani e lejoi që Milushi t’ia puth këmbën dhe ai e nxori nga mënga një thikë të helmuar, të cilën ia nguli në bark Sulltanit”[8].

Një përshkrim më të plotë kësaj ngjarje ia ka bërë historiani turk Enveriu, i cili në vitin 1464, e shkroi në vargje veprën e quajtur “Libri i Vezirit”. Ky historian i përshkruan madje edhe zënkat mes të mbretit Llazar dhe Milush Kopiliqit, i cili duke qënë i paditur për tradhti i thotë: Nesër ke për ta parë se a jam njeri i drejtë apo tradhtar.[9] Pa i shpjeguar rrethanat se si u gjend Milush Kopiliqi te çadra e mbrojtur nga të gjitha anët e Sulltan Muratit, historiani turk Enveriu, kështu e përshkruan zhvillimin e ngjarjes. “I mallkuari Milush i ra kalit” dhe iu afrua Sulltanit dhe tha: Unë jam ban-Miloshi, do ta puthi dorën tënde dhe tash e tutje do të futem në fenë tënde. Ai zbriti nga kali dhe të gjith kujtuan se vërtet do t’ia puthte dorën Sulltanit, i cili kishte hipur një atikër. Milushi kishte fshehur një hanxhar brenda rrobeve të veta. E goditi Sulltanin me hanxharin e tij, dhe duke iu vërsulur e rrëxoi nga kali. Mbas kësaj ushtarët iu hodhën Milushit duke e goditur kush me ushtë, kush me naçake dhe biçake dhe e bënë copa e grima[10].

Kronikat osmane të shekullit të 15-të japin një variant tjetër të aktit të vrasjes së Sulltan Muratit nga Milush Kopiliqi: “Shumë ushtarë turq shkuan për ta ndjekur armikun dhe Padishahu mbeti në një vend me disa besnik të tij. Mirëpo një i pa fe, i lyer këmbë e kokë me gjak, qëndronte i shtrirë dhe ishte fshehur midis kufomave. Ai e shihte Sulltan Muratin. U ngrit nga ku ishte shtrirë dhe e goditi mbretin me hanxhar[11].

Historiografia serbe e mbështetur në mitologjinë mesjetare tërë tregimin e ka mbështetur në saje të legjendës dhe të rrëfimeve tradicionale popullore, të cilat kanë mjaft pika të përbashkëta edhe me rrëfimin popullor shqiptar. Sipas këngës serbe me përbajtje të Luftës së Kosovës, Milush Obiliqi (trajta e vjetër Kopiliq është përjashtuar madje edhe nga këngët popullore) ishte trim shqiptar, i akuzuar padrejtësisht për tradhti ndaj mbretit Llazar. Ai, për ta treguar besnikërinë e tij, në ditën e fillimit të luftimeve në Fushë Kosovë, me kalin e tij të madh, i veshur me petka hekuri, që nuk i shponte asnjë shigjetë e armikut, shpërthen në mesin e shumë të plagosurve dhe arrin të sulet në çadrën e Sulltan Muratit. Pa vonuar, i hidhet dhe e ther me hanxharin që e kishte fshehur. Edhe pse turqit ia shkurtojnë kokën, ai e merr atë ndër sqetull, i hip kalit dhe bën tutje. Turqit duke e parë se ishte njeri i pa zhdukshëm e djekin nga prapa. Një grua plakë iu tregon se Milushi mundet të zhduket vetëm nëse i hiqet nga dora byzylyku. Në kohën kur po jepte shpirt ai kërkon nga turqit që ta takojnë me plakën shkinë, të cilën e kafshon me dhëmbë dhe e hedh në lum. Në një variant të kësaj kënge, të shënuara në fshatin Polac të Drenicës, rrëfimtari popullor duke idealizuar figurën e Milush Kopiliqit, stigmatizon me një shkinë plakë, e cila para ushtarëve turq e zbulon fshehtësinë e fuqisë së këtij trimi ngjashëm me fshehtësinë e Akilit[12].

Ky element mjaft interesant i këtij varianti ilustron më së miri faktin se Milushi tradhtohet nga shkiet, konkretisht nga një shkinë plakë, e cila i dinte fshehtësitë dhe kishte pranuar vullnetarisht të rrëfente pikën e dobët (thembrën e Akilit) të kryetrimit të Luftës së Kosovës. Kënga më tej rrëfen si Milushi në çastin kur ishte kapur gjallë, kërkon nga turqit t’ia sjellin para shkinën tradhtare, së cilës do t’ia linte një porosi. Kur i afrohet shkina pranë, ai e kafshon me dhëmbë dhe nuk e lëshon derisa e mbyt. Në atë çast turqit ia prejnë kokën me hanxhar[13].

Historiani i mirënjohur austriak Josef Von Hammer kur shkruan për periudhën e Perandorisë Osmane për Milush Kopiliqin thotë: “Milush Kopiliqi pas vdekjes ishte më i lavdruar ndër turqit se sa ndër serbët. Rrobat e tij, shpata dhe parzmorja e çeliktë ruhen në Muzeun e Stambollit[14].

Sipas shënimeve të Xh. Ramadanit, për Betejën e Kosovës të Aligjynit të 15 gushtit 1389 thot mes tjerash: “Turqit këtë ngjarje e shpjegojnë në një varjant tjetër, ata pas aprovimit të planit të shkëlqyeshëm nga ana e harp mexhlis-këshilli luftarak, pas tetë orë luftimesh të përgjakshme me shumë viktima, osmanlinjtë shënuan fitore të madhe. Duke ikur nga fushëbeteja i rrethuar nga forcat osmane Car Llazari me të birin dhe 1000 vetë zihet rob dhe ekzekutohet nga Turqit. Sulltan Murati i gëzuar që ka korrur fitore të madhe ndaj ushtrisë së Aleancës Ballkanike, dhe duke e vëzhguar fushëbetejën: “Jerali bir sirp asëlzade tarafinden hançerlermishtir”-nga një serb i vërtet e i plagosur (asëllzade) u ther[15]. këtu historiografia turke, disi i ngatërron gjërat se ne Betejën e Kosovës kishin mar pjesë edhe shqiptarët dhe se Milush Kopiliqi nuk është serb i vërtetë porse shqiptar i Drenicës, nga fshati Kopiliq i saj.

J.V. Hammeri, thotë se: “Sulltan Murati ndonëse i plagosur ka dhënë urdhëresa gjer në mbarimin definitiv të luftës. Në vendin ku u ther ai sot gjendet tyrbja e tij, kurse varri i gjendet në Brusë të Turqisë. Sulltan Murati, me plotë merita te turqit quhet, “Meshhed-i hudavendigjar”-Gazi-sundues dhe fitues”[16].

[1] Prof. Xh. Ramadani drejtor i RTV-Bujanocit, “Perspektiva”, 26 maj 2008. fq. 28[2] Po aty, fq. 28[3] Dr.Mihajlo Kostić,“Preševska Kotlina”.Društveno-geografska studije,Vranje,196[4] Sali Guna-Kosova, Sahrasinda yapildi.[5] Muhamed Mustafai a.s. Ajet Kuranor[6] Sali Trako, Studime orientale, Prishtinë,2002 fq. 169.[7] Jozeph Von Hammer, vep. e cit. fq. 75.[8] S. Trako, Beteja e Kosovës e vitit 1389 në Historinë e Idriz Bitlisit, botur në studimet islame Prishtinë,2002. fq.174.[9] Prof. A. Qeriqi, Milush Kopiliqi serb apo shqiptar? Lufta shqiptaro-turke në shekullin XV; Tiranë,1968 fq. 36.[10] Po aty, fq. 38[11] Po aty, fq. 53 dhe 54.[12] Prof. Ahmet Qeriqi, Milush Kopiliqi serb apo shqiptar? Prishtinë,2003. fq. 17.[13] Po aty, fq. 31.[14] J. v. Hammer, Historia e Perandorisë Osmane fq. 75-76.[15] Prof. Xh. Ramadani. Drejtor i RTV-Bujanocit,“Perspektiva 26 maj. Bujanoc,2008.[16] Po aty.

Shkruan për Medvegja REDAKSIA ,  Reshat AVDIU ,Qershor 2015 Preshevë

Autori është ish i burgosur politikë, njëherit edhe kryetar i “Shoqatës së Muhaxhirëve” për Kosovën Lindore me seli në Preshevë.

 

Bëhuni pjes e Faqes   https://www.facebook.com/medvegja.redaksia

 

 

TENDENCA E MUHAXHIRËVE QË DHUNSHËM TË KTHEHEN NË TROJET E VETA TË NISHIT, TOPLICËS DHE KAZANË E VRAJËS NDIKOI NEGATIVISHT NË MARRËDHËNIET SHQIPTARO-SERBE

 

Sipas konsullit rus në Prizren, Jastrebov, si pasojë e luftës serbo-turke, më 1877, vetëm në Vilajetin e Kosovës ishin vendosur 73.000 muhaxhirë të pastrehë dhe të rrezikuar nga shfarosja masive për shkak se nuk kishin asnjë kusht jetese. Kjo popullsi, thotë Jastrebovi, gjatë vitit 1879 kishte mbetur pa asgjë e mbi të gjitha ishte e rrezikuar nga sëmundjet ngjitëse[1]. I mungonte edhe ushqimi më elementar.

Që të shkonin deri te pronat e veta në Sanxhakun e Nishit, muhaxhirët organizohen në çeta dhe ndërmerrnin aksione. Të paktën në ish-pronat e tyre të merrnin bereqetin dhe orenditë shtëpiake që u kishin mbetur. Në pamundësi që të gjejnë gjurmë të shtëpive të tyre, çetat shqiptare muhaxhire hakmerreshin me sulme në brendi të kufirit që ishte përforcuar sidomos në trevën e Përpellacit-Merdarit-Vasilevës-Medvegjes-Vrajës etj.

Sulmi i parë shqiptarë do të ndërmerret në rrethinën e Kurshumlisë, më 1 shkurt 1878. Atje popullsia e 20 fshatrave shqiptare kishte shprehur qëndrimin e prerë që me çdo kusht të kthehen në trevat e veta. Duke e kuptuar këtë qëllim të shqiptarëve, repartet   ushtarake   serbe gjatë marsit do t’i rrënojnë të gjitha shtëpitë dhe objektet ndihmëse që kishin mbetur gjer atëherë. Shqiptarëve kështu nuk u mbetej asnjë mundësi për t’u vendosur në shtëpitë e veta. Sulmi tjetër që do ta ndërmarrin shqiptarët ndodhi më 6 prill 1878 dhe ka për qëllim që ta çlirojë Kurshumlinë si qytezë shqiptare. Sulmin e kishin organizuar dhe drejtuar Ahmet Pasha, Bajram Qaushi, Murat Xhakja Mehmet Igrishta nga Përpellaci me bekimin e myftiut dhe kadiut të Prishtinës. Aksionin e shqiptarëve e kishin përkrahur edhe ulematë e nahisë së Llapit, Gallapit, Shalës, Drenicës, dhe një pjesë e Dukagjinit. Sulmi i shqiptarëve për ta çliruar Kurshumlinë ishte bërë me moton: muhaxhirët duhet të kthehen në shtëpitë e veta! Në bazë të dokumenteve turke, me këtë sulm të shqiptarëve kundër ushtrisë okupatore serbe ishte pajtuar edhe Ali Pasha, komandant i ushtrisë për Vilajetin e Kosovës. Sulmi vijues mbi forcat serbe, gjithnjë sipas dokumenteve turke, është ndërmarrë kundër pikës strategjike në Përpellac, më 28 maj 1879. Aty Serbia kishte grumbulluar forca të mëdha ushtarake dhe sidomos topa të kalibrit të rëndë. Sulmi kishte zgjatur tri ditë. Dokumentet theksojnë se armatimin shqiptarët e kish marrë nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, konkretisht nga komiteti ushtarak i saj. Kjo do të thotë se Lidhja e Prizrenit nuk ishte vetëm organizatë politike, por ishte njëherit edhe institucion i përgjegjës shtetëror i cili, me kodet e zakonet shqiptare, kishte dhënë urdhra nëpër kaza dhe nahi që asnjë familje serbe nuk guxon të dëmtohet. Institucionet e shtetit serb, përkundrazi, kishte lëshuar urdhra politike,

diplomatike, ushtarake dhe religjioze që, deri më 28 qershor 1879, çdo gjë shqiptare në viset e okupuara duhet të shkatërrohet! Njëherit Serbia,e trimëruar nga vendimet e Kongresit të Berlinit,kishte marrë qëndrim nëse përsëriten   sulmet shqiptare,   ajo   do   ta vazhdonte luftën   drejt Durrësit, Manastirit dhe Selanikut. Në përgjigjen diplomatike të Portës shënohet se shqiptarët edhe me vendimet e Kongresit të Berlinit kanë të drejtë të kthehen në trojet e veta. Shqiptarët, thuhej aty, janë shpërngulur prej andej sepse ushtria serbe ka ushtruar masakra të papara mbi civilët shqiptarë[2].                                                                Në reagimin e përfaqësuesit francezë ndaj ankesës të serbëve drejtuar ambasadave të fuqive të mëdha në Stamboll, deponuar me shkrim në adresë të politikës serbe thuhet që pa asnjë përgjegjësi të ushtrojnë terror të mëtejmë nga shqiptarëve: “Ju serbët,- thotë ambasadori francezë në Stamboll, nuk e meritoni pavarësinë, meqë nuk po mundeni të mbroheni nga një grup shqiptarësh. E pra kur nuk mundeni ta ruani kufirin, vritni të gjithë shqiptarët ndiqni ata përtej kufirit dhe shfarosni kudo që t’i gjeni[3].

Dokumentet serbe, në anën tjetër, i zbulojnë faktet pse i kishin ndjekur të gjithë shqiptarët prej trojeve të veta nga Nishi e deri në Graçanicë afër Prishtinës. Ato fakte serbët i nxirrnin nga një politikë e kultivuar raciste me pasoja katastrofave për historinë e Ballkanit. Veprimet antishqiptare dokumentet serbe i konceptojnë në këto pika: që Serbia të krijohet si vend i pastër nacional dhe shtetëror; që të spastrohet vendi,siç ka theksuar Njegoshi, nga myslimanët; që të paralizohen hapat e Portës të cilët i ka bërë në Kongresin e Berlinit: që të kthehen të gjitha trojet ku kanë jetuar shqiptarët; që aksioni i Serbisë në të ardhmen të drejtohet për zgjerim kah Vilajeti i Kosovës, Manastirit dhe Selanikut, gjithnjë duke e bindur diplomacinë evropiane se kufiri i Serbisë do të forcohet dhe se kështu, një ditë osmanliu me fuqinë e armës sllave (serbe) do të dëbohet andej detit në Azi të Vogël[4].

Lidhur me faktet që u prezantuan si program imperialist serb, mes qeverisë serbe dhe komandës supreme serbe (kur ishte fjala për kthimin e shqiptarëve), do të zhvillohen diskutime publike në një formë shumë të ashpër, por shumë me interes për ta kuptuar fenomenin e spastrimit të Toplicës nga shqiptarët. Qarqet ushtarake duke i vërejtur mizoritë që ishin bërë mbi shqiptarët, por duke e vërejtur edhe rrezikun para të cilit po viheshin me urdhrin e politikës dhe qeverisë sepse e dinin se shqiptarët si edhe Porta e Lartë dhe disa fuqi nuk do të pajtoheshin me pozitën e muhaxhirëve shqiptarë, (sidomos Shtatmadhoria serbe) kishte reaguar se nuk duam të kemi edhe ne Kaukazin tonë”[5]. Është këtu fjala për tragjedinë më të madhe të njerëzimit që kishte ndodhur deri atëherë, pas Luftës së Krimesë, (të vitit 1853-1856-vër aut.), kur popujt të tërë ishin shfarosur dhe depërtuar në vise të tjera të Perandorisë Osmane si tatarët, çerkezët, armenët etj. Lidhur me pozitën e shqiptarëve, kryetari i qeverisë serbe e mbronte qëndrimin se spastrimi i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit e Pirotit dhe vendosja e tyre në viset tjera të Perandorisë Osmane bëhej me qëllim që rendi dhe qetësia në kufijtë e rinj të Serbisë të sigurohet për aksione të reja të tipit të tillë në jug, drejt daljes së Serbisë në Durrës dhe Selanik. Këtu duhet të theksojmë se jo vetëm në seancën e Kongresit të Berlinit, por edhe pas mbarimit të tij, mes diplomatit turk Mehmet Ali Pashës dhe Jovan Ristiqit ishin zhvilluar duele të ashpra mu në sy të diplomatëve tjerë, por në prapavijë ata kishin kooperuar shkëlqyeshëm, duke ua bërë gjithnjë regjinë diplomatët gjermanë dhe rusë në të gjitha nivelet. Kështu shqiptarët e Sanxhakut të Nishit dhe të Pirotit përgjithmonë ishin vënë para aktit të kryer[6].

Qeveria serbe dëshironte me çdo kusht të krijonte marrëdhënie armiqësore me shqiptarët, sepse kishte nxjerrë përfundimin se vetëm duke pasur frontin e luftës të hapur, politika iperiale e Beogradit për zgjerim territorial kah jugu do të kishte sukses. Dokumentet arkivore për këtë politikë ruhen në Arkivin e Serbisë (AS), në fondin e “Gjeneralshtabit”, prej ku vërehet se kishin dalë urdhëresat për likuidime masive të shqiptarëve më 1877. Prandaj, politika e shtirur se kinse qeveria është për moslejimin e shqiptarëve që të kthehen në trojet e veta në Toplicë, ndërsa Gjeneralshtabi për kthim, nuk është gjë tjetër veçse një kalkulim i ulët politik për përdorim të jashtëm. Në dokumente thuhet decidivisht: “Sa më pakë shqiptarë dhe turq që do të mbesin në viset e çliruara, aq më i madh është shpërblimi për ata oficerë që kanë kryer atë detyrë. Ai oficer që shpërngulë sa më shumë shqiptarë, aq më të mëdha i ka vlerat për kombin e vet. Kështu, në mesin e oficerëve serbë do të fillojë gara e dekadave që të dëshmohen në këtë detyrë të prirë nga shtabet më të larta ushtarake, politike dhe religjioze serbe[6].

Lidhur me shpërnguljen e shqiptarëve nga trojet e veta stërgjyshore thuhet edhe kjo: “Në shpërnguljen e shqiptarëve nga Toplica, disa vende në këto rajone tërësisht kanë mbetur të shkreta. Asnjë njeri i gjallë nuk ka shpëtuar. Ka pasur fshatra për të cilat, as emrat nuk ka pasur kush t’ua tregojë qarqeve qeveritare. As pushteti nuk mund t’i dinte sepse nuk kishte njeri të gjallë që dinte diç për to. Tashti është dashur që ato vise të shkreta t’i kolonizojnë dhe gjallërojnë. Në këtë drejtim janë bërë gabime, thotë dokumenti dhe vazhdon. ”…sepse ishte e mundshme që edhe serbët prej andej kufirit të vijnë në Serbi për t’i kolonizuar pronat e shqiptarëve”. Kështu është bërë një punë dyfish e gabuar, sepse Serbia ka mbetur pa popullsinë që do të paguante tatim, ndërsa në brendi të saj nuk kishte popullsi për ta vendosur gjithandej. Është dashur që atë trevë ta kolonizojmë, në proces, për disa dekada duke sjellë në mënyra të ndryshme sidomos malazezë dhe serbë nga Bosnja dhe Hercegovina[7]. Me këtë shpërngulje të dyanshme do të krijohet një atmosferë lufte midis shqiptarëve dhe serbëve, edhe pse serbët nga Kosova u shpërngulën në shkallë simbolike dhe pa u dëmtuar asgjë nga prona e tyre. Në anën tjetër, sipas Jastrebovit, nga viset që i pushtoi Serbia më 1877, u shpërngulën 73.000 shqiptarë. Jastrebovi nuk i përmend shqiptarët që u detyruan t’i lëshojnë shtëpitë e veta në valën e luftës, sepse të tillë, sipas dokumenteve turke, ishin 320.000 nga periferia veriore e Nishit e deri te Kumanova, Prishtina dhe Mitrovica. Ç’është e vërteta, një pjesë e shqiptarëve do të kthehet në trojet e veta. Një pjesë e shqiptarëve, sipas dokumenteve, ishin likuiduar ose kishin vdekur nga të ftohtit. Numri i të tillëve arrinte nga 18 deri në 22.000 persona. Jastrebovi, numri 73.000 e merr për banorët që kishin mbetur muhaxhirë në fillim të vitit 1879[8].

Në dokumentet serbe theksohet edhe dukuria e shpërnguljes së serbëve nga Kosova në sanxhakun e Nishit. Dokumentet statistikore serbe japin të dhëna për shpërnguljen e 5.280 serbëve nga viset e Mitrovicës dhe të Vushtrrisë. Ndërsa nga viset e tjera të Vilajetit të Kosovës, në asnjë kaza, numri i të shpërngulurve serb nuk arrinte më tepër se dy tri familje që ishin shpërngulur me kërkesën e qeverisë serbe dhe me dokumente zyrtare[9].

Porta e Lartë çështjen e muhaxhirëve do ta ngritë disa herë më 1879, në nivele të caktuara diplomatike. Kështu, Safet Pasha, ministër i punëve të jashtme të Perandorisë Osmane, do ta shtrojë pyetjen para ambasadorëve në Stamboll: “Kur do t’u lejohet shqiptarëve të kthehen në trojet e veta sepse Turqia ka krijuar një komision shtetëror që merret me çështje të muhaxhirëve dhe ai komision ka konstatuar se muhaxheria shqiptare është buzë katastrofës ekonomike dhe shëndetësore”. Lidhur me këtë, në qershor të vitit 1879, qarqet diplomatike turke do t’ua shtrojnë pyetjen fuqive që kishin marrë pjesë në Kongresin e Berlinit: “Çka është bërë me shqiptarët që janë dëbuar nga Serbia dhe të cilët luten që t’u lejohet kthimi në vatrat e tyre?”. Për këtë çështje, sipas Safet Pashës, interesimin kryesor e kishte shfaqur diplomacia angleze me gatishmërinë për t’u dalë në ndihmë shqiptarëve. Kundërshtimet ishin manifestuar nga pala ruse, austriake, gjermane dhe franceze[10].

Komisari për caktimin e kufijve të Serbisë. Anglezi John Ross, shkruante se pothuajse të gjithë banorët e pjesës perëndimore të Sanxhakut të Nishit të dorëzuara Serbisë, ishin shqiptarë të besimit mysliman…, prandaj kur ky sanxhak u pushtua nga ushtria serbe, popullsia nuk u bëri ballë pushtuesve dhe iku e tëra në Vilajetin e Kosovës. Sipas këtij raporti llogaritej se në vitin 1878 kishte 60-70 mijë refugjatë shqiptar të shpërndarë nëpër Vilajetin e Kosovës. Atëbotë diplomati Ross shqiptarëve u kishte treguar të vërtetën e hidhur u kishte thënë se: “Kurrë nuk do të ktheheshin në trojet e mëparshme”.

Kjo e vërtetë mbytëse nga karvani i përgjakur i muhaxhirëve nxori edhe njerëz që vendosën t’ia vënë gjoksin vullkanit. U bënë kurban të një kauze të humbur (vetëm për momentin e caktuar nga rrethanat e krijuara politike atëbotë nga fuqitë e mëdha evropiane. Ata janë pishtarë të një plage që po pezmaton. Me dëshirën e etshme për t’u hakmarrë muhaxhiri nga Toplica Mursel Dabinovci, ka marrë abdes në oborrin e xhamisë së Kërpimehut të Besjanës dhe ka nisur hapat e rëndë drejt Vukojvacit, ia kishte mësyer njërën prej pikave të kufirit të ri. Në mendje ai kishte vetëm se me një qëllim “të vriste sa më shumë shkije-për me marrë hak”. Pas dy ditë luftimesh, kufiri u përgjakë edhe njëherë. U hap edhe një varr. U skalit edhe një muranë, fanar për kërkuesit e mëvonshëm të rishikimet të padrejtësive historike[11].

Për shkak të presionit të madh ndërkombëtarë, pas disa sulmeve që kishin ndërmarrë shqiptarët që edhe me fuqinë e armës të kthehen në trojet e veta, dokumentet konsullore shënojnë se, më 4 gusht 1879, çështja e kthimit të muhaxhirëve në Toplicë do të diskutohet në prani të diplomatëve të huaj: në njërën anë Zeqir Ahmeti-përfaqësuesi i shqiptarëve muhaxhirë dhe, në anën tjetër Dragutin Franasoviqi e Svetozar Stankoviqit-përfaqësues serbë. Në shënimet që janë mbajtur nga ky takim, janë ruajtur me kujdes sidomos fjalët e Zeqir Ahmetit drejtuar qeverisë serbe: “Mirë që po e theksoni fjalën se ju shqiptarët mund të ktheheni, por në praktikë jeni duke bërë gjëra që nuk përkojnë me asnjë normë njerëzore, sepse ju serbët nuk keni besë. As mbreti juaj nuk ka fe (mendon në fjalën e dhënë), sepse ai na e drejtoi proklamatën në kohën e luftës që ta presim ushtrinë e tij dhe na premtoi që të jemi të qetë dhe të ndershëm se kështu do të na lejohet të jetojmë në trojet tona. Shumica dërrmuese e shqiptarëve këto fjalë i dëgjoi, por u tradhtuan. Ushtria e krajlit serb e pritëm pa rezistencë në shumicën dërrmuese të fshatrave dhe qyteteve, pushtetit iu nënshtruam, por pa marrë parasysh këtë qëndrim të shqiptarëve, serbët na shpërngulën me të gjitha familjet, për tri ditë, sikur të ishim kriminelët më të egër dhe tash t’ju besojmë fjalëve tuaja me një mundësi se mund të kthehemi?! Kjo është një tradhti e dyfishtë që unë mund t’ia komunikojë muhaxherisë. Ju serbët dhe mbreti juaj çdo fjalë e keni me rrenë, me paramendim dhe me përfundim që mbaron me intrigë. Tash e dimë se po të mos i besonim fjalës së tij ai nuk do të hynte me ushtri në Shqipëri, madje me asnjë çmim”[12].

Çështja e shpërnguljes së shqiptarëve do të mbetet plaga kryesore për një kohë të gjatë. Kjo çështje, jo vetëm te muhaxhirët, por edhe te tërë popullsia shqiptare, do të krijojë një urrejtje të paparë. Lidhur me këtë, më 4 maj 1879, ndër të tjera thuhet se komisioni i muhaxhirëve, i përbërë prej Hys Kabashit nga

Gjakova dhe Rrustem Kabashit nga Prizreni, të drejtuar nga myftiu i Prishtinës janë duke punuar natë e ditë që 1700 familje muhaxhire shqiptare të vendosen nën përkujdesje në Gjilan dhe rrethinë. Në këtë drejtim ndihmë të madhe muhaxhirëve u kishte dhënë sidomos Isa Beu, tregtar nga Gjilani. Muhaxhirëve shqiptarë do t’u ndihmojnë edhe tregtarët e Shkupit, Manastirit, Elbasanit dhe Selanikut. Duhet përmendur se muhaxhirëve shqiptarë do t’u ndihmojnë edhe disa tregtarë hebrenj. Në këtë mënyrë do të krijohet një miqësi e paparë ndërmjet shqiptarëve të gjendur në tragjedi dhe hebrenjve të pasur në qytete e Perandorisë Osmane[14].

 

 

[1] AS. Fond “Jovana Ristića” 1877-1878 Elaborat o osvajanje novih teritoria na jugu Niša.96 J. H. Vasileviq: v, cit. fq. 7-Spastrimi i lokaliteteve shqiptare dhe reagimet e tyre me armë; Gazmend Rizaj: Shqipëria dhe shqiptarët në planet sekrete të shteteve ballkanike dhe evropiane gjatë shek. XIX, (Koha ditore) 14 II-26 2006.[3] Po aty fq. 8-9.[4] V. Boban: Jastrebov u Prizrenu, Priština,1983, fq. 142.[5] AS. MUD; Po aty-letra 1879. Për diplomaci afruese me Turqinë J. H. Vasiljević citirana dela str. 9.[6] Po aty fq. 10.[7] AS. Koleksioni “Milan Piroćanac” 1895; Inkognitus “Srpska narodna misao i gospodin M. Piroćanac” Beograd, 1895.[8] AS. Pisma Jovana Ristića za vreme Berlinskog Kongresa 1878. (Letra ka të bëjë me zgjerimin e Serbisë në Vilajetin e Kosovë).[9] Po aty.[10] J. H. Vasiljević, cit. dela str.14.[11] J. H. Vasiljević, cit. dela fq. 16.[12] Bilall Shimşir:Rumeli den geçleri I dhe II (shifra e të shpërngulurve shqiptarë me dhunë; AS. Fond “Vrhovna komanda srpske vojske izbeglice”.13 AS. Koleksioni “Statistika naših iselenika… Toplica u kolonizua me malazezë deri më 1899.[14] Jovan Hadži Vasiljević: Albanska liga… st. 17.

SANXHAKU I NISHIT NËPËR SHEKUJ

Shkruan për Medvegja REDAKSIA ,  Reshat AVDIU ,Qershor 2015 Preshevë

Autori është ish i burgosur politikë, njëherit edhe kryetar i “Shoqatës së Muhaxhirëve” për Kosovën Lindore me seli në Preshevë.

Kenga Skemi më Kufi-Skifter Etemi

 

Bëhuni pjes e Faqes   https://www.facebook.com/medvegja.redaksia

 

10 Qershor 1878 – Lidhja Kombëtare Shqiptare e Prizrenit

Ngjarje kjo e cila reflekton , pasqyron dhe proklamon përpjekjet për krijimin , unifikimin dhe konsolidimin e kombit , popullit dhe territoreve shqiptare . Ngjarje kjo e cila që nga organizimi i saj i parë dhe në etapat ( periudhat ) e mëvonshme dhe deri në ditët e sotme ka qenë dhe është frymëzim , motivim dhe mbi të gjitha emancipim për organizim për të kontribuar në prosperitetin e popullit , kombit dhe gjithë tërësisë territoriale shqiptare në gjithë kontinuitetin evoloues historikë .

shkruan : Bashkim SADIKU ( Autori është studentë i Historisë në UP )

Medvegja REDAKSIA  

Bëhuni pjesë e Faqes   https://www.facebook.com/medvegja.redaksia