Një udhëtim i dhimbshëm mes të shkuarës e të tashmes, që risjell një prej masakrave më të tmerrshme mbi popullsinë civile shqiptare.
Nga Nishi tek Molla e Kuqe! Ku ka qenë dikur kufiri shqiptar? Si u zbrazën këto territore? Çfarë ka mbetur ende pas edhe sot?
Një udhëtim i jashtëzakonshëm që nuk duhet humbur. Fshatrat me emra shqiptarë, ku sot nuk ka asnjë banor të tillë…një udhetim nga Nishi në Mollë të Kuqe.
Ndiqni të plotë videon e dokumentarit të gazetarit Marin Mema me Tv Top CHANNEL Albania
Pse detyrohemi të flasim sot si katolik ,mysliman apo
ortodoks?
Në Atdheun tim "fërkem" turku, as sllavi e romaku mos u ktheftë kurrë!
Në fakt Turqia në embrion provojë të shkatërrojë (gjenetiken) shqiptare. Më shumë se
perandorit dhe sundimtaret tjerë në luftëra dhe periudhat historike të ndryshme.
Imagjinoni konvertimin, i cili është “Nyja e së Keqes”, sepse mu në baza të atij konvertimi ne,
po detyrohemi të flasim sot si katolik ,mysliman apo ortodoks.
Foto te nxjerrura nga arkivat gjermane gjenocidi turk mbi shqiptaret!
Pastaj shkuarjet e detyrueshme në luftëra të huaja (imagjinoni një natë burri ka ndjetë me
nusen e ma kurrë, ose pas 7 vjete!!! Mendone se si e ka shkatërruar turku atë që ne e quajmë
të shenjtë: “familjen”.
Dhunën fizike( nga Shkupi derë në Merdar nëpër hunj avlije-gardhi kanë qen fëmijë dhe nëna
shqiptare(edhe shtatzëna).
Dhuna seksuale, binduni se mblidhte vashat më të bukura nëpër trojet shqiptare dhe iu
dërgonte ushtarëve te të gjitha ngjyrave e fe-ve nëpër luftëra. Kurrë ma nuk u kthyen. Keni
këngën e Sh.Fejzës "Treqind vashat e Gostivarit…"!!! Po në shtëpitë tona, kur donte turku
hynte dhe duhej bërë darkë bile, e në fund ata shkonin në dhomat e gjumit të shkretëve
shqiptarëve, derisa ata i ruanin vet në oborr.
Po gjithë tatimet dhe puna fizike e nahijeve të fshatarëve të mbledhura për bejlerët dhe
agallarët pro turq.
Shikone skemën e bashkëbiseduesit DARDANIA-ANTIKE hapjen dhe mësim në gjuhën
shqipe. Në raport me tjerë, për mbi 500 vjet robëri, kishim vetëm një shkollë, edhe atë vetëm
3-4 vite.
Imagjinoni njohjen e një autonomie Serbisë(1878) nga P.Turke, e neve…???
Kuptone se shpërnguljet e 1956(jo e largët për historinë) ende e ruan të Gjallë Marrëveshjen
me Serbin, alias ish- Jugosllavinë, po nga kjo Turqi.
Të gjithë refugjatët drejtë Turqisë u vendosen në shkretëtira anadollake ku shumë vdiqën nuk
pickimi i mushkonjave vetëm e vetëm me i popullzuar ato shkretina. As sot e asaj dite nuk
kanë shkolla shqipe dhe iu janë konvertuar edhe emrat në turq, lëre më tjetër.
Turqia ishte me skenar të njëjta të shfarosjes së trungut shqiptaro sikur edhe Serbia qe beri
dhe pretendoj të na zhduk nga faqja e dheut. Kësaj po i paraprijnë edhe sot e kësaj dite
shërbëtoret dhe argatët aktual nga forcat politike i kanë përqendruar drejt ish pushtuesve ,
kur në krye te miqësisë historike kemi miqtë amerikan!
Lum ai që e kupton sa ma herët se humbjet historike do të janë më të vogla po qe i kthemi
vetvetes sonë ne organizimin dhe bashkëpunimin në kornizat kombëtare për një komb gjuhë
dhe gjak..
Politika aktuale venë situatën dramatike në teren me një politikë të shfrenuar antikombëtare
servile dhe te paguar nga armiqtë e përbetuar sllavo-turko- grek.
Gjendja del me rezultate të pa shpresë dhe nëse e njohim dhe pranojmë vrasjen historike që
na e bëri Anadolli në emrin e shpëtimit kombëtar siç shprehen disa koka të mykura .Kjo po
zihet edhe në kazanët e kuzhinave të shqiptarëve të Kosovës qe nuk i kërkojnë llogari as
Serbisë për gjenocidin që zhvilloj ndaj Kosovës! Shqiptarët e Kosovës po e bartin në supet
e veta atë politikë të dobët qe bëjnë liderët e saj madje keto dite duke lejuar edjehe gjykata
speciale kundër vetvetes për lutën e drejtë qe kishim karshi Serbisë që ushtroj gjenocid në
Kosovë. Kjo po ndiqet edhe tek politika shqiptare në Maqedoni qe këto ditë një grup u
dënuan nga gjykata maqedonase me mbi 7 shekuj !!!
Shqiptarë shërbeni atdheut dhe bashkohuni që Kurrë "fërkem" turku, aq sa edhe sllavi e
romaku mos u ktheftë në Atdheun tonë. Zoti i bekoftë shqiptarët ku do që janë me popullin
mik amerikan dhe me aleatet e vet
Shqiptarët e rrethit të Medvegjës janë të rrezikuar nga arkeologët e rrejshëm të cilët “ gërmojnë’ në varrezat Tupallës : ata kërkojnë ‘artefakte” për stërshitje por qëllimi është zhdukja e çdo gjurmeje shiptare në ato anë. Eshtë vetëm “Keshilli i Helsinkit për të drejtat e njeriut në Serbi “ i cili disa herë ka alarmuar për këtë .
Që disa muaj ka filluar “ akcioni” shkatërrues i çdo gjëje shqiptare në ato anë. Shqiptarët ikin , shkojnë në Perëndim nga kushtet e pamundura të jetës , por pas mbetet shkretëtira historike e cila më vonë zëvendesohet me “origjinalin “ serb. Mjerim kombëtar !
Varrezat që shkatërrohen thuhet se janë të shekullit 19 dhe 20-të por ec e dije nëse jo edhe më të vjetra. Nga prijësit tonë fetar na rekomandohet që mos të kujdesimi për varrezat , që të harraojmë çdo gjë nga të parët tanë.; e ne pa menduar hiq iu plotësojmë “rekomandimin “ e hoxhallarëve të porositur. E dijmë që Tupalla është në vetvete një burim i fortë historik i e cila e vërteton të kaluarën dhe autoktoninë tonë në ato anë dhe më gjerë.
Varrezë1.1 ne Fshatin Tupallë _Medvegje
Paraqitja e arkeologëve të rrejshëm e ka rritur frigen dhe pasigurinë e banorëve të atyre anëve. Paraqitja e arkeologëve të rrejshëm paraqet hapat e Serbisë për zhdukjen e çdo gjëje shqiptare në ato anë.
Varrezë1.2 ne Fshatin Tupallë _Medvegjë
Medvegja është qytezё shqiptare në veri-lindje të Kosovës, administrohet ende nga Serbia. Komuna e Medvegjёs perbёhet nga 44 vendbanime, dy prej te cilave janё qyteza urbane e Medvegjёs dhe Banja e Sijarinёs.
Medvegja ka qenë e banuar nga fisi Ilir i Dardanëve në lashtësi. Rrënojat arkitektonike datojnë që nga shekulli 4 i epokës së re përreth qytetit,kur ishte pjesë e Perandorisë Romake me emrin Idimum,. Shumica e popullsisë Serbe erdhën si kolonë gjatë viteve 1877-1878,kur u dëbuan shqiptarët nga Sanxhaku i Nishit,dhe zunë pjesën më të madhe të Medvegjës. Partizanët Jugosllav,pasi morën në dorë qytetin,në vitin 1944 vranë rreth 200 banorë. Ne kohen e Perandorise Osmane deri me 1878 mendohet se Medvegja kishte gjithashtu nje emer tjeter, Medoka sipas osmaneve. Me 1878 regjioni i Medvegjes u dorezua Serbise, si pasoje e luftes Serbo-Osmane dhe Luftes Ruso-Osmane ku osmanet pesuan disfate dhe dorezuan shume territore ne Ballkan dhe Europe Lindore.
Por edhe kjo ““Pas luftës në Kosovë trupat ushtarake serbe u vendosën pikërisht në Medvegjë. Nuk u respektua zona 5 km ajrore dhe kësisoj e shpërngulën popullatën shqiptare nga trojet e veta në mënyrë stihike deri në atë masë ku atyre iu konvenonte. Një popullatë e cila është e shpërngulur tash e 19 vite është e vështirë të kthehet sërish në trojet e veta”, Por edhe kjo ; “Ministria e Punëve të Brendshme e Serbisë (MPB) gjatë vitit të fundit ka dhënë një numër të madh vendimesh të dëmshme për qytetarët e nacionalitetit shqiptar në jug të Serbisë, e sidomos për ata nga Medvegja.
Me këto vendime pasivizohet vendbanimi i tyre i deriatëhershëm dhe kështu personat humbën mundësinë që të nxjerrin dokumentet personale ose vazhdimin e tyre, por edhe shërbimet shëndetësore e shkollimin e njëkohësisht atyre u rrezikohet edhe e drejta e tyre për zgjedhje, është thënë nga Fondi për të Drejtën Humanitare(FHP) për gazetën e Beogradit Danas, transmeton Koha.
Vendimet e MPB të Serbisë, të cilët i posedon FHP, kanë të bëjnë për personat me origjinë nga Medvegja ose nga fshatrat që i përkasin kësaj komune. Disa nga ta, në periudhën 1999-2001, për shkak të represionit të pushtetit të atëhershëm serb kanë ikur në Kosovë, porse shumica e tyre një pjesë të kohës e kalon në shtëpitë e veta në Medvegjë.
PACIFIKIMI I TOPLICES, JABLLANICES DHE I PUSTAREKES
ATJE NA MBETEN DJEPAT…
Se trojet “arnaute” shtriheshin në një hapsirë shumë më të gjërë nga ajo që sot është e banuar me elementin shqiptar, flasin faktet e shkruara dhe të pashkruara, ato që populli I bart me besnikëri gjeneratë pas gjenerate, flasin gjurmët, toponimet gjeografike, flasin mbiemrat e lokalitetet. Sa e sa familje muhaxhire në Kosovë, Maqedoni, Shqipëri dhe Anadollin e largët edhe sot e kësaj dite me mallëngjim precizojnë vendin prej nga u shpërngulën të parët e tyre që si një amanet e bartin brez pas brezi. …”Na ishte një dimmer i madh kur serbi na përzuri nga vatrat tona, na mori gjithqka që kishim, plang e shtëpi, mundoheshim vetëm të gjallët t’i shpëtonim, ishim nisur por s’ dinim ku venim, shkonim pas atyre që ishin nisur më pare, rrugës gjurmë të gjalla, plaqka të mbetura, bagëti, madje edhe djepi me fëmijë…”
Dëbimet ,Vrasjet Masive Sanxhaku i Nishit 1877-1878
Kêshtu e fillonin tregimin të gjithë ata që përjetuan shpërnguljen, kështu e tregojnë edhe sot, kështu do ta tregojnë edhe nesër – “na shpërngulën nga trojet tona me dhunë dhe terror, me metodat më barbare të Andriqit, të Çubrilloviqit e të tjerëve që në të njejtat forma dhe me të njejtin qëllim përsëriten edhe sot.
Dëbimet ,Vrasjet Masive Sanxhaku i Nishit 1877-1878
Këtë situate tragjike në të cilën ishte populli shqiptarnë në këngën e vet e përshkruan kështu: …Na ka marrë Serbia krejt, na ka marrë tokë e shpi, po na qesin në borë e n’shi, Çka po pshtojshnin pa u mërdhi, Po na i therrin me singi (bajonetë)…
Përmasat e kësaj ndjekjeje shtriheshin pa përjashtim në gjithë territorin ku jetonin shqiptarët,kurse qëllim të fundit kishin pastrimin e tërësishëm të të gjitha vendbanimeve nga elementi “arnaut”. Shpërnguljet më masive ishin ato të viteve 1877/78, kur në një masë të paparë u intensifikuan masat ndjekëse nga shteti shovinist serbomadh.
Ku jetonin dhe deri ku shtrihej toka “arnaute”?
Tokat tona nga na shpërngulen në periudha të ndryshme
Njê pasqyrim më real të struktures së popullsisë që para vitieve 1877-78 jetonte në viset e Jabllanicës së Poshtme dhe të Epërme, në Pustarekë dhe në Toplicë na prezenton Boshko kërstiq në librin e tij “Jabllanica dhe Pustreka në LNÇ”, botuar në Bojnik më 1878. Duke mos e zënë në gojë shkakun e shpërnguljes së shqiptarëve nga këto treva, Boshko kërstiqi në këtë libër, përveq tjerash shkruan: “…Deri në vitin 1878 në fshatrat e Pustarekës dhe Jabllanicës në përgjithësi kanë jetuar shqiptarët. Psh. Në fshatin Bojnik jetonin 10 familje shqiptare e 20 familje serbe, në Dragovc 10 familje shqiptare dhe 21 familje serbe, në Pllavce 12 familje shqiptare dhe 5 familje serbe, në Gjukovc 12 familje shqiptare asnjnë serbe, në Stubëll 25 familje shqiptare dhe 8 familje serbe,në Gjingjushë 25 familje shqiptare dhe 16 familje serbe, në Llapotincë 35 familje shqiptare dhe 1 familje serbe, në Pridvoricë 30 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Sllavnik 15 familje shqiptare dhe asnjë serbe në Konjushën e Epërme 8 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Reqicë 15 familje shqiptare e asnjë serbe, në Kamenicë 15 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Graincë 6 familje shqiptare dhe 6 serbe, në Dubovë 44 familje shqiptare e 4 familje serbe, në Prekopçellicë 10 familje shqiptare dhe 20 familje serbe, në Shtullcë dhe Gegël 20 familje shqiptare dhe 20 familje serbe, në Popovë 30 familje shqiptare e asnjë serbe, në Radinoc 40 familje shqiptare e asnjë serbe, në Rukoc 40 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Brajshor 5 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Kopran 5 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Krivodërvetë 3 familje shqiptare e asnjë serbe, në Vrapcë 5 famile shqiptare dhe asnjë serbe, në Gjylekarë 20 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Bucë 40 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Sharcë 6 familje shqiptare dhe asnjë serbe, në Cërni vrh (Cërnavorr/ vr. e aut.) 5 familje shqiptare dhe asnjë serbe.
RRUGËTIMI NË PAKTHIM Nê at kohë edhe në Toplicë në shumicën e fshatrave jetonin në përgjithësi shqiptarët: Në Cërnatovën e Epërme dhe të Ulët, Asanovc, Zllatë, Kozhincë, Gllasovik, Maqinë, Zhinipotok, Mërlakë, Gjurevc, Staroselë, Bregovinë, Dragidell, Bublicë… etj. Të dhënat e lartëcekura I përgjigjen vetëm një teritori të ngushtë të Jabllanicës së Poshtme dhe nuk pëerefshijnë të gjitha fshatrat ku jetonte popullata shqiptare, sepse ekzistojnë të dhëna se shqiptarët jetonin edhe në Retkocer, Borovc, Radec, Shillovë, Klaiq, e vendbanime të tjera me një structure të përafërt me këtë që autori precizon më lart. Një burim tjetër serb na bënë me dije se aty nga mesi I shekullit të XIX, vetëm në nahijen e Leskocit dhe Prokuples ishin 300 fshatra shqiptare. Numri I shqiptarëve që popullonte ato vise ka qenë vërtetë shumë i madh dhe duhet të ketë arritur së paku 100 mijë (T. Kovaqeviq – “Topografsko statisticki opis severnih predjela”) Meqenëse lidhur me shtrirjen gjeografike të shqiptarëve në visit e Toplicës, Pustarekës dhe Jabllanicës u morën shumë autorë, të dhënat që prezentojnë në një masë ndryshojnë varësisht nga disponimi dhe paragjykimi që këta autorë kishin për shqiptarët Kêshtu psh. sipas një shënimi po ashtu serb, thuhet se para luftërave të viteve 1877/78 në rrethin e Prokuples ishin 2054 shëpi, kurse në rrethin e Kurshumlisë 1539 shtëpi shqiptare (Haxhi Vasileviq “Arnauti nashe krvi”) Serbia e dekades së fundit sikur harron këto të dhëna, sikur harron se shqiptarët përveq në Kosovë, jetuan edhe në një pjesë të mire të Serbisë së sotme prej nga u përzunë sipas metodave të “Naçertanjes” së vitit 1844.
Rrugëtim i vështir për të mbijetuarit
Ngase ishte një dimër i rëndë një numër i familjeve të ikura nuk qenë në gjendje të bëjnë rrugë të gjatë por u detyruan të vendosen nëpër miq dhe të afërm në Jabllanicën e Epêrme ku dhe sot jetojnë (Cërrnavorrët, Bojnikët, Radecët, Rafunët,Shillovët etj.) kurse pjesa dërmuese e të shpërgulurve kaloi në Kosovë e në Dugagjin duke bartur me vete emrat dhe toponimet nga vendet që u shpërngulën. Se keqtrajtimi që I bëhej popullit shqiptar kishte lënë gjurmë të thella na tregon edhe fakti se një numër i madh i këtyre familjeve ia mësynë një rruge të gjatë deri në Maqedoni, Shqipëri e deri në Anadollinë e largët. Rrugëtimin kaq të gjetë dhe të pakthim e arsyetonin me fjalët – Pasi u detyruam të braktisim token dhe vatrat tona, atëher sa më larg serbit.
P.S Ky shkrim eshte botuar ne Gazetën ZËRI më 3 Mars 1991
shkruan Ali Hajdini , Francë
Autori është pjesëtar i familjes Heroike nga Tupalla e Medvegjes të ZenelHajdini 1910-1942 e HashimHajdini 1949-1999
Malësia e Bujanocit shtrihet në mesë të pikave gjeografike Sitilisë, Kitkës, Guri i Zi, Fushës së Gatë Lepodërvës, kufizohet me Vratagoshin te Breznica, Dubincën te Gjergjeci, Qestelinën te Novosella, qytetin e Vranjës, Dobërjancën, Rezhdancën, Tërstenën, Desivojcën, Sedllarën, Krendellin, Karaçevën, Novosellën e Poshtme, Roganën,Tërnocin. Aty ku fillon të buron lumi i Zarbicës në Muhocë e merr Lumi i Muhocit në Breznicë dhe derdhet në Moravën Jugore diku afër qytetit të Bujanocit. Sipërfaqja e Malësisë së Bujanocit është shumë e madhe e ku mbulohet, me ara, male të larta, kullosa dhe lëndina të shumta.
Prej resurseve natyrore që ka Malësia, janë se ka shumë burime të ujit, uji i cilësisë së lartë i cili mund të shfrytëzohet edhe për treg, për mbushjen dhe paketim si dhe lëndë e parë në prodhimin e lëngjeve të pemëve. Pasuri tjetër është se ka pasuri me dhjetra e qindra hektar male edhe ate si druri për përpunim si lëndë e parë e industrisë së drurit nga ahu, bungu, qarri, plepi, panja, qershia e egër etj. Po ashtu kjo pjesë është e pasur edhe me fruta të shumta malore. Në këtë pjesë ka kushte ideale për ruajtjen e blegtorisë pasi ka kullosa me qindra hektarë.
Çfarë është gjendja e përgjithshme sot në Malësinë e Bujanocit Në Zarbicë, Suharrën, Novosellë dhe Pribocë sot janë 17 familje me 87 banorë të shpërndarë dhe të shkapërderdhur më shumë se kurrë. Asnjë nxënës nuk është në shkollën e Zarbicës, në Novosellë ka mbetur një mësues me dy nxënës . Në Suharrën nuk ka nxënësa e asnjë familje, vetëm te mahalla e Tahirajve një Mësues me katër nxënësa. Në Mahallën e Liteshit shkolla është e shkatrruar gati tërësisht, pa asnjë nxënës. Një familje ishte te mahalla e Veleve në Kitkë afër Gradishtës, deri kësaj vere edhe kjo u detyrua për shkak të mungesës së kushteve elementare të braktisë vendin e vet për t’u strehuar në Gjilan. Te mahalla e Kishalive nuk kemi asnjë familje, po ashtu në mahallën e Disheve nuk kemi asnjë familje. Kryeimalfjari Shefketi para fillimit të shtatorit të sivjetëm, gjithë pasurinë që kishte, si kafshët i shiti dhu ia ktheu shpinën vendit të vet. Prandaj dy nxënësa që ishin në shkollën e Zarbicës nuk janë, sepse familja e Shefketit nuk jeton më tej në Zarbicë dhe shkolla u mbyll! Në Priboc nuk kemi nxënësa, por vetëm familja Hafizit me tre djemtë e tij që rrinë rregullisht. Në Ramabuqë mësuesi Sadik Demiri ka vetëm një nxënës. Në fshatin Qarrë kan mbetur 11 nxënës. Në fshatin Xherxhec nuk ka mbetur asnjë nxënës. E vetmja shkollë e plotë fillore ,, MIGJENI“ në Muhoc ka 81 nxënës. Bashkësia Lokale e Zarbicës ka mbetur pa asnjë përkudesje shëndetsore, për një ilaq apo injeksion duhet të shkohet në Vranjë, në Muhoc, Karaqevë apo Roganë, nga 15 e 20 km largë të dy rrugët.
Edhe këto pak familje që kanë mbetur i mbanë shpresa që edhe ndokush do të kthehet. Shitore për plotësimin e novajve jetësore nuk ka. Sot nuk ekzistojnë as kushte më elementare për jetësë. Shtëpitë janë të prishura, të djegura, të shkatrruara nga lufta, nuk ka rrugë, nuk ka ujë të pijshëm, nuk ka mjete të punës, gati mungon çdo gjë për një jetesë normale .
Çka dhe si të fillojë të ndërmirret diçka për të mirë në Malësi Si të arrijmë që nesër Malësia të shtohet dhe të kthehen më shumë banorë, të dëbuar dhe të shpërngulur? Të kërkojmë ndihmë nga ndërkombëtarët pa ndërprer por me plane, projekte dhe strategji të punuar në detaje. Por këto duhet të përkrahen dhe ndihmohen nga banorët që dëshirojnë të kthehen dhe ato që janë ende në Malësi. Nga Bashkësia Lokale edhe nga Organet Komunale dhe qeveria e Serbisë të kërkohet që sa më shumë njerëz të kthehen në shtëpite e veta. Së pari të krijohen parakushte për kthim të sigurtë dhe të qëndrueshëm: – Banorët e Malësisë së Bujanocit, por edhe të gjithë Shqiptarët nga Krahina e mbetur nënë Serbi duhet të bredhin poshtë e lartë duke pyetur: Se cili insitucion lokal apo qendror mirret me çështjen e kthimit dhe duke i parashtruar pyetje njëri tjetrit se cilat janë ato kusht që do të plotësohen për tu kthyer një i zhvendosur shqiptar në shtëpin e vetë! – Dallim është shumë i madh kur janë në pyetje sërbët Lokal të Kosovës të cilëve u ofrohen oferta speciale, duke ju rregulluar dhe ndërtuar shtëpi dhe ndarë troje, por edhe donacione tjera joshëse si në bujqësi dhe projekte tjera tëpër serioze të detajizuara, të garantuara dhe që po mbykqyren rregullisht nga qeveria e Serbisë dhe faktori ndërkombëtar.
Shpëtim për Malësinë e mbi Vranjës është që ata pak banorë të mbetur në Malësi të kenë kujdesje dhe të kthehen më shumë të zhvendosur, që rruga të asfaltohet prej Muhocit deri në Zarbicë.
Kërkojmë që një mision mbykqyrës dhe faktëmbledhës të jetë i pranishëm edhe nga OSBE-ja. Urgjentisht kërkohet që banorët e mbetur të jënë nënë mbykqyrjen e faktorit Ndërkombëtarë dhe që:
– Të vizitohen nga një Komision i përzier dhe të bëhet rexhistrimi i pasurisë dhe gjendja momentale e këtyre banorëve të mbetur në Malësi: Të evidentohen dhe se në çfarë kushtesh jetojnë banorët. Kjo të bëhet nga organet e Republikës së Serbisë dhe prej mekanizamve relevant ndërkombëtarë.
– Të ngritet tema e të zhvendosurve dhe të bisedohet shumë shtruar në Kuvendin Komunal të Bujanocit në një seancë, ku me një pikë të veqantë të debatohet lidhur me banorët e dy bashkësive Lokale të Zarbicës dhe Muhocit.
– Deri më tani nuk ka patur një ofertë as verbale, e as serioze për të zhvendosurit, për familjet që dëshirojnë të kthehen në pronat e të parëve. Me fjalë të tjera duhet të krijohet klima e besimit, sigurisë dhe investimeve reale dhe kjo do të ndikonte pozitivisht që:
– Komunat e Kosovës ku jan vendosur të zhvendosurit, si në Gjilan, Kamenicë do të liroheshin. – Republika e Serbisë do të tregojë realisht që nuk është e njëanshme vetëm të kërkojë për pjesëtarët e vet, por ka interesim vet për banorët e vetë, pasi ashtu po trumbeton se i mbron të gjithë barabarsisht.
– Veçmas për Kuvendin Komunal të Bujanocit të ngritet një Komision apo një trup, për vlerësimin e dëmeve dhe shpagimin e tyre dhe për krijimin e kushteve për kthim. Ky Komision do ti raportojë vetëm kryetarit të Komunës dhe Kuvendit të Bujanocit.
– Të pregaditet një platformë, projekt serioz dhe të zbatueshëm në praktikë.
– Shqiptatët kudo që janë duhet të kërkojnë reciprocitetin e ndërsjellt çfarë kërkojn serbët e Kosovës, ato të drejta që ju takojnë dhe duhet investuar edhe për shqiptarët e tri komunave të banuara me shumicë e në këtë kontekst edhe për banorët e Malësisë së Bujanocit. Nuk ka kthim të qëndrueshëm nëse paraprakisht nuk mund të krijohen dhe : – Të ketë siguri të lëvizjes ,
– – Të rregullohet infrastruktura – Pse nuk ndërtohen apo riparohen ato shtëpi të mbetura si p.sh. në çdo fshat së paku nga 10 shtëpi në Zarbicë, por edhe në gjithë vendbanimet e Komunës së Bujanocit të ndërtoh 100 shtëpi. Kurse në gjithë Komunën e Medvegjës 200 shtëpi. Poashtu të ndërtohen 50 shtëpi në rajon, si zonë kufitare në Karadak të Preshevës. Përveq ndërtimit të shtëpive të gjithë atyre që dëshirojn të kthehen t’u jepen nga një mijë euro.
– Për çdo familje deri në katër anëtarë të kthyer për zonat rurale edhe nga një lopë qumshtore dhe; – Nga një kultivator apo traktor me mekanizëm percjellës për punim në bujqësi.
– Republika e Serbise sivjet me rastin e dhjetë vjetorit të dëbimit masivë të tyre, të bëjë një ofertë, të ndaj nga buxheti i vet. Pse mos t’i ndajë 10 milion euro për kthimin e qytetarëve të vet dhe t’ju krijoi kushte për jetë normale! Në Kosovë për serbët lokal kemi shumë oferta joshëse, për të gjithë ata që dëshirojnë të kthehen edhe ate nga qeveria e Kosovës, ajo e Serbisë dhe donatorë të huaj. Kurse për shqiptarët e Krahinës Shqiptare të mbetur nën Serbi askush nuk lodhë kokën e as që është e interesuar sikur ato banorë të jen të askujt, të mos i përkasin asnjë shteti! – Duke filluar nga shtëpitë të rregullohen dhe të ndërtohen të gjitha shtëpitë e dëmtuara në tërë Malësinë, të rregullohet uji për pije në secilën shtëpi, të rregullohet dhe të shtrohen rrugët me zhavor disa që kanë lidhje me qendrën Komunale të Bujanocit dhe rruga që lidhë me qytetin e Vranjës, edhe të asfaltohen të gjitha rrugët të jenë të kalueshme, të Lagjeve. Me një fjalë këto rrugë të jenë të kalueshmë në katër stinët e vitit dhe në të gjitha kushtet atmosferike, të shtrohen ose të asfaltohen disa rrugë. Pasi të përfundohen këto rrugë të ndërtohet edhe një rrugë e interesit të përgjithshëm për tërë Malësinë, duke filluar nga Muhoc. Ka rëndësi infrastruktura rrugore, sepse Malësia e jonë gjithmonë ka patur dhe zhvilluar tregti përmes qytetit të Vranjës, Bujanocit, Roganës dhe Gjilanit.
Në Malësi po ashtu duhet të rindërtohet Mejtepi si një objekti me vlera shumë të larta të trashigimis kulturorore-historike jo vetëm në Malësi të Bujanocit dhe pjesë të Gollakut, por që është me rëndësi për Komunën e Bujanocit. Mejtepi i ndërtuar në vitin e largët 1904, por që ka shërbyer edhe si shkollë që nga pas lufta e dytë botërore e këndej deri në ndërtimin e shkollës së re në vitin 1980, por që është para shkarrimit. Objektin e ka brejtur dhëmbi i kohës, duhet çdo gjë të ndërmirret që ky objekt të shpëtohet dhë të meremetohet dhe të vëhet nën mbykqyrje të dorës së shtetit, sepse është i vetmi objekt në dy bashkësitë Lokale të Zarbicës dhe të Muhocit.
Të rregullohet ambulanca në Zarbicë, të vjen një ekip mjekësor, të sigurohet një auto-ambulancë e cila do të shfrytëzohet për fillim si provizore në teren. Të rregullohen të gjitha shkollat që ishin dikur si paralele të ndara fizike nga shkolla amë : Në Litesh , Suharrën , Novosellë , Pribocë , Qarrë , Ramabuqë dhe Gjergjecë. Përveqë mësimit të fëmijve do të edukoheshin edhe të rinjët në lëminë e bujqësisë, blegtorisë, pemtarisë, përpunimit të frutave malore, për aftësimin në informatikë dhe kompjutera në artizanate etj.
Të ju krijohen kushte femrave dhe ti mundësohen nga një projekt për lopë qumështore në secilën fshat të ketë projekte të tilla. Në rritjen e deleve po ashtu dhe në në rritjen e dhive të racës që i përshtatet kushteve që afron Malësia. Ku pastaj të bëhet grumbullimi i qumshtitë dhe të mundësohet një projekt për një miniqumshtore afër shkollës së Zarbicës. Të ngriten disa pemishte. Kultivimit të patatës ti kushtohet rëndësi e veqantë ku mund të krijohen varitete të shumta të patates, duke iu përshtatur kushteve dhe strukturës së tokës dhe klimës idela që na ofron Malësia.Të krijohet një qendër për grumbullimin dhe përpunimin e frutave pyjore dhe medicionale, të gjitha këto projekte të jenë private ku biznesmenët do të marrin pjesë në kapitalin e tyre. Në aspektin religjioz të bëhet rregullimi i të gjitha varresave në tërë Malësinë e Bujanocit. Kushtet natyrore që ka Malësia: Klima, lumenjtë, prrockat, malet, lisat e mdhenjë, ajri i pastër, të krijohet mundësia për zhvillimin e turizmit, të shpallet kjo pjesë si: Park Nacional.
Vendet më të lartë si: Sitilia, Kitka dhe vendi i ashtu quajtur Lisi i Qobanëve dhe Guri zi me rrethinë të kontrollohet nga ndërkombëtarët të mbykqyret në vazhdimsi. Në Malësi të Bujanocit ka kushte tëpër ideale për ndërtimin e një SANATORIUMI, ku ky spital për mushkri do të shëronte sëmundje që janë dhe ndihmohen nga rrymat e ajrit dhe klimat tëpër të përshtatshme për pengesa në frymarrje. Për realizimin e të gjitha këtyre investimeve, orientim kryesor duhet të jetë ndihma e organizamave ndërkombëtarë dhe organizatave vendore, si të Kuvendit Komunal të Bujanocit dhe qeverisë së Serbisë, si dhe kreditimit të bankave ndërkombëtare dhe vendore për zhvillim të infrastrukturës dhe progres ekonomik.
Brengë kryesore e Malësisë është se banorët e kanë boshatisur gati tërësisht këtë rajon, prandaj kthimi i të shpërngulurve si e drejtë elementare dhe njerzore për të jetuar në tokat dhe shtëpitë e tyre si të gjithë popujt e botës. Por ende nuk është investuar as nuk është studiuar së paku në detaje se çfarë është interesi i Malësisë për një të ardhme me perspektivë. Nuk kemi analizuar fare se si të arrihet kthimi i të zhvendosurve, kjo dukuri jo e lehtë dhe shumë e kushtueshme, jo vetëm për shoqërin tonë, por edhe për të tjerë.
Demonstratat gjithë popullore të Marsit dhe Prillit të vitit 1981, shënuan kthesën vendimtare të ndarjes definitive të shqiptarëve të robëruar nga ish- RSFJ- titoisto- rankoviqase.
Hegjemonizmit i Serbisë asnjëherë nuk la kohë pasiviteti, por gjithnjë aparaturën e vet e intensifikoj në ofensivë urrejtje me të gjitha mjetet ma të vrazhda të dhunës dhe terrorit kundër shqiptarëve. Kjo dhunë u rezistua me pakënaqësinë dhe revoltën e shpërthimit me anën e këtyre demonstratave qe ishin te domosdoshme kundër regjimit jugosllav.!
Serbia u angazhua dhe angazhoj të gjitha forcat e republikave të ish Jugosllavisë duke gjetur formën dhe mënyrën ma të egër, për t’i quajtur ato demonstrata , kundërrevolucionare dhe antijugosllavedhe vërsuljen kundër tyre me reprezalje ma çnjerëzore. Këto ngjarje dhe pakënaqësi qe u shprehen haptas nga studentët e Universitetit të Prishtinës, profesorëve dhe klasës punëtore ishin për Republikën e Kosovës dhe Pavarësinë e saj nga Jugosllavia. Kërkesa për krijimin e një republike të shqiptarëve në Jugosllavi, shtrohej si nevojë strategjike e kohës për ta ruajtur identitetin kombëtar të shqiptarëve dhe për të krijuar parakushte për shkëputje nga Jugosllavia, që ishte bërë një burg i madh i popujve të Ballkanit e ne veçanti i popullit shqiptarë nën Jugosllavi.
Pamje e malesorit nga GOLLAKU në demontsratat e vitit 1981, pjesemarrja ishte nga te gjitha trojet etnike
Demonstratat e vitit 1981-ta ishin “Revolucioni” dhe prishja e themeleve të Jugosllavisë se Tito-Rankoviqit!
Jugosllavo-Serbia presionet e veta i shtriu në diferencimet politike ,si shqiptar i pa përshtatshëm ideo-politikisht, duke na quajtur si irredentist,nacionalit, armiq,kundërrevolucionar,terrorist,antijugosllav, dhe shumë e shumë etiketa të ndryshme me të cilën i shkaktojë popullit mjaft ndasi ,përçarje, huti, imponime, njolla,ndasi familjare, ndasitë individuale, ndasi në vende pune , kolektive, siç ishin diferencime në shkolla ,fabrika,organizata etj. Joshja dhe tërheqja nga ana e pushtuesit për disa shqiptarë “të ndershëm” qe ishin tradhtar ndaj çështjes shqiptare,si njerëz të mirë për njerëzit analfabet ishin të shitur si projugosllav dhe antishqiptar ! Një pjesë ishin të përkëdhelurit dhe bashkëpunëtorët ma të afërm të sistemit ish jugosllav ( në organet e Serbisë)gjë qe në praktikë i kushtonin popullit shqiptarë mjaft në stilin “Përçajë e Sundo”. Kaluan shume vite dhe kjo datë u manifestua nga populli liridashës shqiptar, por me kalimin e kohës sikur po mbetet nën hijen e njerëzve pushtetar të Kosovës gjë që opinioni po e përjeton si dobësi apo një indiferentizëm ndaj atyre sakrificave të njerëzve zëdhënës të Kosovës së asaj kohe, qe shpërthyen demonstratat e 11 marsit të vitit 1981,e që aparatura jugosllave dhe shteti jugosllav shënoj fillimin e shkatërrimit te sajë. Revolucioni i kësaj date ishte prishja e themeleve të Jugosllavisë se Tito-Rankoviqit.
Pamje e terrorit serb në mes i rretuar nga Milicija e kohës shifet Faik REXHEPI nga
Presheva .Fotografia e Faik Rexhepit këmbëkryq, e bërë nga Hazir Reka, që përshkojë botën
Pamje e terrorit serb në pranverën e vitit 1981 duke i përdorur mjetet ma te rënda kundër demonstruesve shqiptarë për Republikën dhe pavarësinë e Kosovës .
Këto ngjarje u përhapën në tërë Kosovën gjë qe i prishi imazhin Jugosllavisë artificiale,qe u mundua qe ti fsheh Serbo-Jugosllavia si një lloj pakënaqësie në fillim si pakënaqësi e studenteve për kushte ,por realiteti shpejt doli ne shesh, se demonstratat u karakterizuan politike. Pas atyre ngjarjeve pasuan arrestimet e mijëra studenteve , profesorëve dhe intelektualëve qe u dënuan me shumë vite burg e qe kishim një tretman të egër në burgjet ish jugosllave. Në këtë aspekt Marsi dhe Prilli i vitit 1981, shënojnë njërën ndër ngjarjet më të rëndësishme të historisë sonë. Po të mos ndodhte ajo që ndodhi asokohe shqiptarët, sot do të jetonin ashtu sikurse jetojnë hungarezët në Vojvodinë, myslimanët në Sanxhak, apo vllehët në krahinën e Timokut në Serbi.
Bërthama e UÇK-së , në të gjitha nivelet ishte nga ish të përndjekurit dhe të dënuarit politik të vitit 1981.
Pakënaqësia dhe rezistenca shqiptare nuk u ndal as me këtë masa, por ajo u indonkrinua dhe e mobilizoj masën popullore edhe ma shumë qe ne vitet në vijim u formuan celulat e para të UÇK-së ,brenda në Kosovë në të gjitha nivelet komanduese ishin inkuadruar ish të përndjekurit dhe të dënuarit e vitit 1981. Ata tashmë drejtonin Shtabin e Përgjithshëm, shumicën e zonave Operative, sigurimin sekret, institucionet e para informative të UÇK-së etj.. Shqiptaret zgjodhën rrugën paqësore dhe atë ushtarake gjë që përfituan simpati nga bota demokratike në krye me shtetet e bashkuara të Amerikës, po edhe me aleatet tanë realizuam fitoren kundër agresorit serb .Kjo pavarësi e tanishme ne saje te një çlirimi te mirëfilltë e lindur pikërisht nga ish te burgosurit politik të atyre demonstratave sikur po mbetet edhe ky përvjetor i demonstratave të 1981-it nën hijen e rebelizmit të klasës politike kosovare ku vlerat tona po i zbehin për karriget e vata !Lufta e tyre politike për gara përfitime personale po e humb imazhin Kosovës dhe të arriturat qe i patëm në 35 vitet e fundit..Me politiken e tyre po qojnë ujë në mullirin e Serbisë, duke krijuar huti ngërçe, sabotazh dhe injorance nder shqiptar..
Shkruan Asllan Dibrani
Autori është ish i burgosur politik i ngjarjeve të viteve të 1981-ishit
ne vazhdim poezi nga Makfire CANOLLI- Maqedonci
FJALË E PENË I BËRA BASHKË
Dikur isha si dëbora qe me shtypte gjithmonë koha, sa më shumë me shkelte armiku
më bëhej shpirti si çeliku!
Dikur isha sikur tokë armiku më shkelte mbi kokë, por isha sikur shqiponja me kulshedra gjithmonë luftoja.
Dikur isha si pikat e shiut qe rrëshqasin faqeve të fëmiut, buzëqeshja ime prej çelikut bëhej plumb kundër armikut.
Sot nuk jam më dëborë e as loti fëmijërorë, më skaliti dhimbja kombëtare të jem gjurmëve të t’parëve.
Jam ajo vajza faqe burbuqe qe m’i fali Molla e kuqe, i bëra bashkë fjalën e penën qe armiqëve t’ua therri zemrën.
U shkruaj trimave me krenari qe luftuan për Shqipëri, kur e përmendi Skenderbeun si me ua shemb ndër këmbë dheun.
Kur shkruaj për Isë Boletinin, Ismail Qemalin e Adem Jasharin, u duket se para syve të gjithëve ua kam hapur varrin.
Jo nuk jam më dëbora më skaliti vetë koha, fjalë e penë i bëra bashkë t’a goditi armikun në asht!
Një çerek shekulli nga 1 e 2 mars 1992 Referendumi Krahina Shqiptare mes Serbisë dhe Kosovës me (pa) Referendum
Me rastin e 25 vjetorit të mbajtjes së Referendumit ku më datën një e dy mars të vitit 1992 nga ne banorët e Komunave të Medvegjës, Bujanocit dhe Preshevës për Autonomi Territoriale–Politike dhe me të drejtë bashkangjitje me Kosovën amë.
Këto tri Komuna janë territor i banuar me popullatë shumicë shqiptare i shkëputur padrejtësisht nga trungu i Kosovës historike, u nda dhe u aneksua nga Serbia. Pra para 25 vite për dy ditë rreshtë të vitit 1992, ne populli shqiptarë i Komunave të Medvegjës, Bujanocit dhe Preshevës shpalli këtë krahinë si Autonome, duke themeluar edhe Kuvendin për Autonomi Territoriale-Politike të shqiptarëve të tri komunave të cekura më lartë me të drejtë bashkimi me Kosovën. Ky Referendum ishte një akt sublim, Referendumi u mbajtë nën kushte tejet të rënda, lirisht mundë të shprehemi nënë një gjendje të jashtëzakonshme, ku pati shumë qytetarë shqiptarë që u morën në biseda informative.
Pati edhe të maltretuar psiçikish dhe fizikisht por edhe disa dhjetra persona të arrestuar nga ai pushtet i atëhershëm, ku nga ajo kohë vetëm bartësit e pushtetit u ndrruan e asesi në kuptimin pozitivë në të mirë të neve shqiptarëve. Përveq në tri komunat që u votua ju mundësua që edhe mërgata e këtyre tri komunave që ishin me punë të përkohshme jashta, të shprehin vullnetin dhe në mënyrën më plebishitare edhe në shumë shtete në Europë ku me një pjesëmarrje masovike prej 98,43% votuan që kjo Krahinë të përbëj dhe Kuvendin për Autonomi Territorial-Politike me të drejtë bashkimi me Kosovën. Të përkujtojmë që Referendumi i mbajtur më datën një dhe dy mars të vitit 1992,është një akt shumë domethënjës me vlera të larta edhe me aktet juridike ndërkombëtare edhe pse jo i pranuar por ishte i monitoruar nga të gjitha anët, ku u shkrua dhe u komentua mjaftë në këto anë të Ballkanit të trazuar. Deri në atë kohë edhe popujtë konstituivë të ngrehinës artificiale të quajtur Jugosllavi ende ishin me qëndrimin jo të prera , kurse ne shqiptarët në hapsira tona etnike mbajtëm Referendumin. Pra , në këtë rast ne nuk mundë të krahasohemi as me Hungarezët në Vojvodinë e as me Boshnjakët në Sangjakë sepse kemi elemente që njiven dhe pranohen edhe me akte ndërkombëtare. Ne shqiptarët etnike e kuptuan me kohë edhe pse ende ngrehina artificiale e quajtur RSFJ-ja ishte jo ende e shpërbërë që të bëjnë çmosë për ndryshime në aspektin e statutit të tyre të përcaktuar jo drejtësishtë që pastaj edhe për konsulidimin e përgjithshëm. A janë të mjaftueshme këto veprime në realizimin e aspiratave dhe synimeve të popullatës shumicë Duhet edhe më tej të vazhdohet por gjithmonë duke patur parasysh që tashmë Republika e Kosovës është ndihmesa më e madhe për gjetjen e zgjidhjes për krahun e vetë Lindorë. Duke llogaritur në politikën e jashtme ku tani kemi edhe përfaqësi diplomatike nëpër botë. Kërkohet që edhe njëher të ri-konfimohet vullneti i popullit pra të parashifet shqyrtimi serioz edhe për mbajtjen edhe të një Referendumi për Autonomi Territorial-Politike me të drejtë bashkangjitje me Kosovën amë. Çka është më e rëndësishmja popullata duhet të jetë prezente pra fitorja më e madhe është nëse arrijmë ta ruajmë prezencën e faktorit njeri që është edhe përcaktues vendimtarë i territorit sipas ligjeve pozitive ndërkombëtare. Subjektet politike dhe njerëzit me ndikim, intelektualët të marrin pjesë më shumë në jetën politike e publike ku së bashku me grupet e interesit për të pasur një qëndrim, unitet, harmonizim dhe koordinim në realizimin e kërkesa para qeverisë serbe dhe faktorit Ndërkombëtarë e jo si deri më tash të ndarë e jo unikë p.sh lidhur me pjesëmarrjen për parlamentë të serbisë disa ishin pro e disa kundër, kështu nuk mundë të ndërtojmë ndonjë strategji veprimi që do jepë rezultate të pritshme .
1 – Tirana dhe Prishtina së bashku me ne vendasit të ndërtohet koncenzusi për gjëra fundamentale,
2 – Rikonfimim i Referendumit së bashku me kërkesën që në këtë Krahinë të ketë dhe
3 – Mbykqyrje të përheshme të forcave të sigurisë ndërkombëtare.
Këto duhet të jenë tri shtyllat e të ardhmes për këtë krahinë shqiptare të mbetur padrejtësisht nën admnistrimin e serbisë. Shumë pakë bëhet në shenimin e ksaj date historike, në evakuimin e ksaj ngjarje në forma të ndryshme si përkujtimin përmesë mbajtjesë të ndonjë akademije por edhe manifestime të ndryshme.
Nga ne varet e tëra sa ne jemi të përkushtuar në objektivat tona, në realizimin e plebishitit të popullit. Edhe më tej të plotësohet me elemente të kohës që po jetojmë, për tu bërë realitet Referendumi i ksaj krahine për Autonomi Territoriale–Politike dhe me të drejtë bashkangjtje me Kosovën amë.
Namani Pështjellaku i grave të Llapit dhe Gallapit dallon nga rajonet tjera etnografike shqiptare për kah përbërja e ngjyrave të zgjedhura. Ky tip i pështjellakut shumë shpejt u përhap në rrafshin e Kosovës, Drenicë dhe rajone tjera shqiptare.
Te kjo veshje mbizotëron ngjyra e kuqe (e njohur te popullata si ngjyrë gjaku), por është prezente edhe ngjyra e zezë. Për gra më të moshuara përdoreshin nuancat e ngjyrave më të mbyllta. Zakonisht në pështjellakun e kuq janë punuar vija të zeza vertikale dhe distanca mes tyre sillet prej 5-10 cm. Pështjellaku në shumicën e rasteve në të dy anët përfundon me nga tri shoka të punuara me vija të zeza afër njëra tjetrës, e që mendojmë se e kanë domethënien e tyre simbolike. Sipas të dhënave nga terreni, kuptuam se pikërisht këto dy ngjyra të zgjedhura kanë një shpjegim jo shumë të largët te popullata shqiptare e brezit kufitar në anën verilindore të Kosovës së sotme. Është e ditur se trashëgimia shpirtërore e një komuniteti lëviz varësisht nga rrethanat kulturore dhe historike që imponohen në një hapësirë kohore të caktuar.
Për mua si hulumtues terreni në këtë rajon etnografik dhe kulturor ishte zgjuar kureshtja të kuptoj dallimin e ngjyrave te veshja e grave shqiptare brenda kufirit të Kosovës së sotme dhe popullatës shqiptare të Gallapit në komunën e Medvegjës dhe Bujanocit. Gjatë bisedave të zhvilluara me shumë të vjetër të kësaj ane, më në fund, arrita të kuptoj më shumë për këtë dallim. Disa gra të moshuara kishin ruajtur shumë rrëfime për pështjellakët e përgjakur të gjysheve të tyre.
Pështjellaku i Xhezides, bijë e Siarinve të Dabishecit
Nga këto të dhëna kuptuam se pikërisht pas shpërnguljes masive të popullatës shqiptare nga Sanxhaku i Nishit, ka ndodhur edhe kjo dukuri te veshja e grave të kësaj ane. Pështjellaku i Xhezide Musës (1928), në Dabishec, Komuna e Prishtinës, familje e ardhur nga Siarina gjatë krizës lindore Pështjellaku i Xhezide Musës (1928), në Dabishec, Komuna e Prishtinës, familje e ardhur nga Siarina gjatë krizës lindore Siç dihet, pikërisht në këtë kohë të vështirë, popullata shqiptare në Toplicë, Pusta Rekë, Gërdelicë, Jabllanicë dhe vende tjera, e cila masakrohej dhe dëbohej nga shtëpitë e tyre, filloi të shpërngulet në Turqi, Bullgari, Greqi, Maqedonin e sotme, Kosovë, Shqipëri dhe vende tjera. Shumë njerëz të shquar të popullit shqiptar të asaj kohe, ishin mobilizuar në këto anë për t’i ndihmuar të përndjekurit. Për gjendjen e vështirë të shqiptarëve që vinin nga ajo anë, thuhet se në disa fshatra ishin bërë edhe takime me veprimëtarë shqiptarë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, për të marrë vendime të ndryshme, që të përballohet gjendja e vështirë e popullatës, me plagë në trup që arrinin nga ajo trevë shqiptare.
Në foto ; Elhame SALIHU me veshje kombëtare e
punuar nga Mihrije ( SALIHU ) SELMANI
nga Tupalla e Medvegjes
Shqiptarët e shpërngulur u ndihmuan nga veprimtarët e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit si: Hysen Agë Gjilani, Hykë Kabashi nga Gjakova, Rrustem Gashi nga Prizreni. Veprimtarët shqiptarë të lidhjes, i kishin mbajtur disa tubime me shqiptarët e brezit kufitar në livadhet e Prapashticës, Merdare, Sfircë, Kitkë dhe pika tjera strategjike.
Në këto tubime thuhet se u morën shumë masa për të përballuar gjendjen e krijuar, dhe një numër i madh i shqiptarëve të përndjekur u tërhoqën në qytete dhe fshatra tjera në thellësi të vendit. Veprimtarët e lidhjes e kundërshtonin dërgimin e shqiptarëve në shkretëtirat e Anadollit dhe kërkonin që të shpërngulurit të ktheheshin në Vilajetin e Kosovës. Pjesa dërrmuese e grave që kishin arritur që ta kalojnë të gjalla kufirin, vinin me pështjellakë të përgjakur, duke bartur në prehër fëmijë, pleq dhe familjarë të plagosur. Njëri nga vendimet e grave të kësaj ane ishte edhe heqja e koloritit të ngjyrave në veshje dhe pështjellakun e tyre, për t’i lehtësuar dhimbjet e tyre shpirtërore dhe solidarizuar me përjetimet dhe vuajtjet e popullatës së përgjakur.
Pështjellakë në fshatin Tupallë dhe në Siarinë Mund të pohojmë se pështjellaku i kësaj ane mori edhe dy ngjyrat e flamurit kombëtar, si duket nga ndikimi i veprimtarëve të L. SH. P. dhe krerëve tjerë të ngritur të kombit tonë, që qëndruan në mesin e kësaj popullate. Tri shokat e zeza që përfundojnë në të dy anët e pështjellakut të kësaj ane, na shtyjnë të mendojmë për simbolikën e numrit tre si numër i flijimit dhe mbijetesës. Elementet e përdorimit të flamurit kombëtar gjatë sundimit osman dhe serb te popullata shqiptare e Kosovës, janë shprehur edhe te përgatitja e qerres për marrjen e nuses.
Qerret e nuseve zakonisht mbuloheshin me qylyma të kuq, që përmbanin elemente dekoruese që në një farë mënyre pasqyronin shqiponjën, dhe jo rastësisht për tërheqje të qerres, në shumicën e rasteve kërkohej një ka i kuq dhe një ka i zi. Ndryshimet e tilla janë të lidhura ngushtë me emocionet shpirtërore që lindin dhe fillojnë me një ngjarje historike të një kohe të caktuar dhe kjo dëshmon për kodin etik të zhvilluar me ndjenja të pasura humane dhe shpirtërore të popullit tonë. Këto raste të ndryshimit të ngjyrave kur mbisundon ngjyra e kuqe, e cila në mitologji shpjegohet si ngjyrë me fuqi për të parandaluar dhe dëbuar të këqijat, tregon më së miri për vuajtjet dhe përjetimet e kësaj popullate në atë kohë. Është me rëndësi për t’u theksuar se të shqiptarët ngjyra e bardhë në veshje ka mbizotëruar më shumë se sa ngjyrat tjera. Këtë dukuri e kanë vërejtur edhe udhëpërshkruesit e huaj që kaluan nëpër këto treva.
Hani e kishte vërejtur këtë dukuri edhe te shqiptarët dhe ka shkruar se: Te asnjë popull tjetër nuk shprehet në veshje ngjyra e bardhë dhe ajo e zezë si te shqiptarët. Ngjyra e bardhë te veshja e shqiptarëve shprehte pastërtinë, shkëlqimin, autoritetin shpirtëror dhe çdo gjëje tjetër që simbolizon veti pozitive. Përmes ngjyrës së zezë tregohej e kundërta. Këto treva shqiptare duke qenë më parë të pandara, kishin marrëdhënie reciproke në shumë pikëpamje me trevat tjera shqiptare, e sidomos tipare të përbashkëta kishin me trevën e Llapit e Gallapit. Veshja e shqiptarëve të Toplicës kishte pak ndryshime me veshjen e shqiptarëve në rrethinën e Vranjës. Përparësja apo Pështjellaku që bartej mbi këmisha-fustanella të gjata që punoheshin prej liri, dhe dimi që punoheshin prej leshi, e më vonë dhe pambuku, lidhej për beli me një tojë (ushkur). Është me rëndësi të dihet se dimitë prej pambuku në fshatrat shqiptare të kësaj ane kanë hyrë në përdorim diku kah fillimi i shekullit XX.
Pështjellaku i grave të Toplicës ishte i bardhë dhe kishte një shokë të zezë në mes, ndërsa ajo e rrethit të Vranjës kishte kolorit më të pasur të ngjyrave.
Sipas disa autorëve gjatë luftës serbo-turke të vitit 1877/78, Sahit Pasha oficer në ushtrinë osmane dhe shqiptar nga Llapashtica e Medvegjës, kaloi në anën e ushtrisë serbe. Përveç Sahit Pashës në anën serbe kishin kaluar edhe shqiptarë tjerë si p.sh. Halil Islami, i cili edhe u zgjodh si deputet i Serbisë në kohën e princ Milan Obrenoviqit. Këta shqiptarë i shërbyen Serbisë si dëshmitarë për të vendosur kufijtë në kongresin e Berlinit. Banorët e brezit kufitar tregojnë se vetë Sahit Pasha i ka paraprirë komisionit për përcaktimin e vijes së kufirit serbo- osmane. Në popull ruhet kujtesa se aty ku thoshte Sahit Pasha viheshin edhe gurët e kufirit.
Si pasojë e kësaj ngjarje, një numër i madh i shqiptarëve të cilët mbetën më thellë brenda kufijve të Serbisë, shumë shpejt u asimiluan duke ndërruar gjuhën dhe kulturën, e një numër i tyre edhe fenë. Disa fshatra shqiptare në komunën e Medvegjës dhe Bujanocit arritën që të ruajnë identitetin e tyre fetar dhe kombëtar deri në ditët e sotme, por pjesa dërrmuese u detyruan nga presioni t’i braktisin ato vise. Në rrugën e tyre jetësore këta shqiptarë brenda kufijve serbë, përjetuan lloj-lloj torturash dhe vuajtjesh të planifikuara sipas platformave politike serbe për spastrim etnik të asaj treve. Këta shqiptarë në shumë raste nuk ju shpëtuan as ofendimeve dhe nënçmimeve nga vetë shqiptarët e Kosovës së sotme, për shkak se ishin pajtuar me Sahit Pashën dhe shqiptarët tjerë që e përkrahën Serbinë në Kongresin e Berlinit. Fshatrat shqiptare që mbetën brenda kufijve të Serbisë, pas përcaktimit të kufijve serbo-osmanë në kongresin e Berlinit, arritën të ruajnë koloritin e ngjyrave në pështjellakun e grave të asaj ane, që edhe sot haset te popullata shqiptare e komunës së Medvegjës.
Me përcaktimin e kufijve dhe ndarjen e fshatrave përgjysmë, siç është p.sh. fshati Sfircë, u shprehën edhe tiparet dalluese te koloriti i ngjyrave të pështjellakut dhe veshjes së grave në përgjithësi. Pushtetarët serbë në fillim arritën që përmes propagandës të përhapin epitete nënçmuese në ato anë për shqiptarët brenda kufirit të P. Osmane në brezin kufitar me Serbinë.
Nga kjo propagandë e zhvilluar serbe doli edhe thënia për shqiptarët që jetojnë në këto anë se ata jetojnë keq, ata janë “rrjepëca”, pra shqiptarët që kishin mbetur në Serbi i quanin “rrjepëca” vëllezërit e tyre që kishin mbetur në anën tjetër të kufirit dhe kjo ndodhte edhe për popullatën e një fshati siç ishte fshati Sfircë!
Ndërsa shqiptarët që kishin mbetur brenda kufijve osmanë, të ndikuar nga propaganda fetare dhe politikat asimiluese, shpeshherë i quanin vëllezërit e tyre andej kufirit me epitet nënçmues, se ata janë “shkie”- “Shkina”! Këto epitete nënçmuese ndër shqiptarë të ndikuara nga pushtuesit e huaj, mendoj se janë mesazh për vetëdijësim kombëtar, për të mos u përsëritur ma kurrë te shqiptarët.
Në 48-vjetorin e vrasjes së heroit Sefer Selimi, pishtarit të arsimit.
Në fillim të shkurtit 1968, disa metra para portës së shtepisë së vet,në prani të vajzës 12 vjeçare, Sefer Selimi goditet për vdekje me disa plumba pas shpine. Pra, U D B –ja ish jugosllave, permes veglave qorre organizoi atentat ndaj intelektualit, veprimtarit e atdhetarit, Sefer Selimi!. .
DIBRA, DJEPI I ARSIMIMIT SHQIPTAR NË TREVËN E POLLOGUT E MË GJËRË
Të gjithë e njohën heroin, atdhetarin e gazetarin, poetin e pedagogun, këshilltarin e arsimit dhe ish sekretarin e komunës së Gostivarit – Sefer Selimin. Për të janë shkruaar elegji, janë kënduar këngë dhe gjithmonë në çdo odë a ndeje me respekt flitet e do flitet për këtë veprimtar të dalluar të kësaj treve. Meqë, që nga viti 1962, së bashku me ish kolegun tim poashtu të ndjerë, z. Abdyrrahman Beqiri dhe dëshmorin Sefer, ishim tre miqë të pandarë, andaj, ua kam borxh që të shkruaj ca fjalë për të dy pishtarët e arsimit, por kësaj radhe e përkujtoj 45– vjetorin e vrasjes së heroit-Sefer Selimi.
Ditën e martë,një ditë gazepi,
në Gostivar na u bë kiameti”-Kengetari popullor.
Pra, diten e martë, në fillim të shkurtit 1968, disa metra para portes se shtepisë së vet,në prani të vajzës 12 vjeçare, Sefer Selimi goditet për vdekje me disa plumba pas shpine. U D B -eja nuk pret, ” zbulon ”dhe përhap lajmin e trilluar se Sefer Selimi kish qenë”Agjent i Shqipërisë, në shtëpinë e të cilit qenkësh gjetur radiostacionin ilegal ”. Gënjeshtër e kulluar,”pa autor zyrtar” që të kuptohej se ja përse e vramë, atdhetarin e intelektualin-Sefer Selimi. Dorasi u mbajt dy muaj në paraburgim dhe lirohet që të mbrohet në liri,me asryetim se paskësh shtënë në vetëmbrojtje. Nuk vonoi shumë, një mbrëmje likuidohet edhe dorasi i Sefer Selimit në rrethana misterioze. Skenari është i vetëkuptueshëm, pra, U D B –ja ish jugosllave, permes veglave qorre organizoi atentat ndaj pishtarit të arsimit, Sefer Selimi.
Me këtë rast, prof. dr. Fehim Reçani ia dedikoi këtë elegji:
”Hijeshi e shend oxhakut i ke dhanë,
të vranë qorrat që s’të panë“-F.Reçani
Këto vargje kurrë s’më fashiten nga mendja, sepse, me pavetëdie,në bashkëpunim me agjentët e U D B-së, e vranë qorrat që s’e panë dhe që s’e njohën intelektualin, i cili i jepte hijeshi e shend oxhakut – kombit të vet, pra, u vra një pishtar i arsimit në Trevën e Pollogut, një pedagog i shquar, i cili, tërë jetën e shkriu për hapjen e shkollave, duke udhëtuar në këmbë, nga fshati në fshat, i grumbullontedjemtë e vashat shqiptare që të vijojnë mësimin në gjuhën shqipe; një gazetar dhe keshilltar pedagogjik, që rregullisht raportonte rreth arsimit dhe për arsimin në Trevën e Pollogut, një krijues letrar që vazhdimisht merrej dhe me shkrime si në prozë e në poezi dhe, një atdhetar i shquar që më tepër e deshte kombin e atdheun se vetveten, që do të thotë se:
Njerëzit që digjen, shkrihen dhe bien fli për atdhe quhen dëshmorë, e dëshmorët s’ vdesin kurrë !
PSE E VRANE SEFER SELIMIN ?
Ai ishte një nga aktualizuesit e dikutimeve nëpër formumet politike për
dhe rreth pozitës nënshtruese kombëtare e shoqërore – ekonomike të shqiptarëve,i cili kërkoi që gjuha shqipe të ketë statusin e gjuhës zyrtare në të ashtuquajturën Maqedoni. Për aktualizimin dhe insistimin e publiki mit të shkaqeve që detyruan qindramijëra shqiptarë të shpërngulen në Turqi.Për ndriçimin statistikor të mospunësimit skandaloz të shqiptarëve në ndërmarrjet dhe institucionet shtetërore.
Skenaristët e këtij atentati poltik llogarisnin se, kjo vrasje do të kuptohej si paralajmërim nga ana e bllokut të politikanëve lokalë shqiptarë se dheata mund të pësonin si Sefer Selimi, kurse në popullatën e gjërë shqipta re do të kuptohej si mesazh që të mos perkrahen idetë e tij. E mira e kësaj të keqeje ishte se u shtua neveria ndaj bashkëpunëtorëve të U D B.
Filluan konfrontimet verbale dhe fizike në mes popullatës shqiptare dhe asaj sllave. Shqiptarët kërcnoheshin nga ana e sllavëve se”po të duan tëkërkojnë të drejta, le të shkojnë në Shqipëri ” dhe se ” këtu nuk është Shqipëri, as Kosovë”.Si kundërpërgjigje ndaj provokimeve të tyre, në vigjilje të festës së Një majit 1972, një grup intelektualësh shkruanin parulla me kërkesa politike dhe me përmbajtje protestuese për vrasjen e Sefer Selmit. Protagonistët e shkrimit të këtyre parullave u burgosën dhe në vjeshtë të vitit 1972, u organizua Seancë gjyqësore me dyer të mbyllura për shkak të drojës se të akuzuarit do mbronin me fakte se organet e sigurimit shtetëror ishin regjisorët e atentatit mbi Sefer Selimin. Të akuzuarit u shpallën ”fajtor” dhe morën dënime drakonike.
NGA TAKIMET E MIA ME SEFER SELIMIN
Përvojën e parë e fitova prej Tij dhe prej prof. të ndjerë, Abdyrrahman Beqiri. Shpesh herë nga fshati Tërnovë udhëtoja për Gostivar dhe asistoja në orët e mësimit tek të dy. Me kërshëri përcjellja organizimin e orëve, sepse që të dy ishin pedagogë të spikatur. Kjo pra më ndihmoi që pas dy vjet shërbimi, së bashku me arsimtarin Azis Kërluku, të vlerësohemi nga ana e Komisionit pedagogjik me notën: -veçanërisht të dalluar.Dispunonte me tiparet më të larat njerëzore. Nga natyra ish i dashur, i qetë dhetepër i matur e i logjikshëm. S’pinte as cigare as alkohol. Nga bisedat që i zhvilloja me të, ai gjithmonë, me plot impenjim fliste për arsimin dhe rreth arsimit. S’më harrohet kurrë data 12 qershori i vitit ’67, kur të dy së bashku rreth 6 orë ecnim rrugëve të Shkupit. Amaneti i tij i fundit që ma lë ishte: – Ibrahim, të lutem t’i vazhdosh studimet univerzitare, mos i ndërpre dhe të mos jesh i kënaqur vetëm me kryerjen e Akademisë Pedagogjike, por të vazhdosh dhe më tej.-Ia dij për nder të madh dëshmorit Sefer, sepse unë kurrë s’ do t’i vazhdoja studimet universitare po të mos ndikonte ai.
I AFERT ME TE GJITHE
Kishte dëshirë të madhe të takohej me shqiptarë të të gjitha shtresave, veçanërisht me sharraxhinj. – Shiko sa sharxhinj ka nëpër rrugët e Shkupit?! -Mandej vazhdoi:-Sllavët duan që ne shqiptarët të punojmë punët më të rënda dhe çdo mëngjes t’u themi: Mirëmëngjesi “zotërinj”! E përmendi dhe poezinë e Migjenit të dytë të Kosovës, të Esat Mekulit:
”O vëlla me sharrë në krah”dhe, secilin sharraxhi që e takonim në rrugë ndaleshim dhe bisedojshim rreth halleve të tyre. Në ora 4 pas dite, me autobus vazhduam rrugëtimin së bashku Gostivar – Dibër. Mbresat dhe këshillat e tij nga ai takim, s’do t’i harroj kurrë.
Tre muaj pas atij takimi, me të lexuar në gazetën ” Flaka ” artikullin e publicistit Sefer Selimi, me titull:-Tërnovasit i kërkojnë mësuesit e vjetër .S’u hamenda fare, por për hir të ish mikut tim të ndjerë, z.Sefer dhe të fshatarëve malësor, trima e besnik të Tërnovës, vendosa që të lë detyrën në një fshat të Dibrës dhe me Shkollë të Lartë Pedagogjike, së bashku me motrën time-Nezveren, e cila e pat kryer Shkollën Normale, shkuam në Tërnovë e i hapëm klasët e larta. Gëzimi i fashtarëve, i nxënësve e i të ndjerit Sefer Selimi, qe i papërshruar….
Tërnovasit i kërkojnë mësuesit e vjetër !
(-Faksimil nga gazeta”Flaka” e datës 12 shtator 1967, artikull i shkruar nga heroi-Sefer Selimi.)
Dosja e djalit të vogël të Sefer Selimi, Gezim Selimit (10 mars 1982- nr.25325) është dëshmi ku UDB-a pranon se familja Selimi është nacionaliste. Në dosje shkruan: “Gëzim Selimi buron nga një familje e njohur nacionaliste”. Gjatë gjithë jetës tonë ne djemtë e Sefer Selimit kemi qenë posaçërisht të respektuar…Çdo veprim i yni është ndjekur me vemendje dhe kujdes si për të mirë ashtu edhe për të keq. Derisa njëra palë i gëzoheshin sukseseve tona, pala tjetër mezi priste të zhgënjejmë”. Pastaj vazhdon: “Një pjesë të madhe të meritës për suksesin e arritur tonë kanë mësuesit ..dhe nëna jonë, që padyshim sakrifikoi më shumë se të gjithë për edukimin tonë. Ajo me përpjekjet mbi njerëzore, (shumë net të tëra e mjera kaloi pa futur gjumë në sy duke punuar me gjilpërë në dorë), arriti që të na rritën dhe përmbushën kërkesat dhe dëshirat e katër fëmijëve.”
Çdo herë kur ndodhte ndonjë vepër nacionaliste në Gostivar, polica e kontrollonte familjen e tij edhe pas vdekjes. Maltretimet, keqtrajtimet fizike dhe psikologjike ndaj anëtarëve të familjes së Sefer Selimit gjithmonë ishin prezentë në mënyra të ndryshme.
Sefer Selimi gjithmonë ishte i bindur se populli shqiptar nuk e donë robërinë, përkundër gjithë atyre përpjekjeve të sllavëve, dhe nuk e ndalon luftën për liri, pavarësi dhe bashkim kombëtar. Për këtë gjithmonë mendonte para se ta fillonte apo mbaronte ndonjë projekt kombëtar: “Unë e filloj të tjerët le të vazhdojnë me qëllim që virtytet e larta të popullit shqiptar të përcillen brez mbas brezi dhe kurrë të mos harrohen”.
Me pietet e respekt për të flasin dhe ish nxënësit e tij të Gjimnazit të Gostivarit Prof. i gjuhës frenge, dibrani- Nuri Koleci, më pat thënë:-” Prof. Sefer Selimin
e kam pasë kujdestar klase, ai, jo vetëm që na brumosi me dije, por edhe me atdhedashuri”! -Me siguri dhe z.Rufi Osmani, Prefekti i Gostivarit, ka qenë ish nxënësi i tij dhe pritet që të shkruajë diç për të. -Për të, fjalët më të mira i flasin e do t’i flasin, jo vetëm nxënësit e kolegët e tij, por edhe të tjerë :qytetarë e fshatarë, punëtorë, bujqi e zejtarë anë e kand trojeve shqiptare. Shembëlltyra e tij është e do të jetë udhërëfim për çdo gjeneratë brez pas brezi!
Malme-Suedi, 2 shkurt 2016 .
Me nderime e respekt të përjetshëm, miku e kolegu i tij-Ibrahim Egriu
BUJANOCI I SHQIPËRISË SË VJETËR VERILINDORE NDËR SHEKUJ
BUJANOCI – konsiderohet si vendbanim i lashtë dardan. Dokumentet mesjetare serbe e përmendin qysh në vitin 1381. Disa shekuj ka qenë fshat i vogël. Sipas defterëve osman të vitit 1519, Bujanoci, i ka pasur 32 shtëpi, kurse me regjistrimin e vitin 1570, përsëri ai i kishte 32 shtëpi.
Duke e falënderuar pozitën teje të volitshme gjeografike përpos Vrajës, e cila ishte kryeqendra e zhupës ( famullisë) edhe Bujanoci, bëhet qendër tregtare dhe zejtare. Edhe Dr. Mihajllo Kostiqi në punimin e tij gjeografike; ”Lugina e Vrajës dhe e Bujanocë” e botuar në “Korrierin e Vrajës” Nr. IV, fq. 194, thotë se: Bujanoci është dalluar si vendbanim me ekonomi të zhvilluar ku luante paraja dhe është fakt se Bujanoci qysh në shekullin e XVI, ka qenë qytezë[1] .
Edhe ky regjion i Shqipërisë së Vjetër Verilindore, gjatë sundimit turk i kishte takuar Kazasë së Preshevës. I cili shtrihej dhe kufizohet nga ana e djathtë me Xhaden e Mithat Pashait, që shkon nga Vraja për Kumanovë, gjithashtu Bujanoci, shtrihej edhe kufizohet nga ana e majtë me lumin e Tërnocit. Pozita e tij gjeografike, është shumë e përshtatshme, veçanërisht bukurinë e tij impozante ia jep gjelbërimi nga një anë dhe nga ana tjetër bukurinë këtij qyteti shqiptarë ia shton edhe më tepër Morava dhe lumi i Tërnocës. Në drejtim të këtij lumi nga Bujanoci, atëbotë kishte shumë shelgje, plepa dhe kopshte të bukura me plot perime të varieteteve të ndryshme. Dhe se m’u për këtë Bujanoci, njihej edhe si qytezë e gjelbërt, sepse kishte shumë florë të botës bimore.
Bujanoci kur vështrohet nga vendbanimet e përafërta kryesisht nga stacioni hekurudhor i Bozhinjevcit sipas Vasileviqit, kishte një pamje të njërit nga qytetet më të bukura në Kazanë e Preshevës dhe në Qarkun e Vrajës. Fushën e rrafshët dhe të begat të Bujanocit e lagin dy lumenj: Morava dhe lumi i Tërnocit. Lumi i Tërnocit atëbotë rridhte nëpër një pjesë të Bujanocit, ndërsa më 1906, ky lum e kishte shpërthyer shtratin e tij, atje mbi këtë fshat dhe kishte bërë përmbytje të mëdha nëpër fushën e Bujanocit, dhe se dëmet atëbotë ishin të konsiderueshme.
Bujanoci nuk ka livadhe, as kullosa dhe as male, diçka male kishte pasur në ngastrat tokësore të Bogdanocit dhe se banorët shkie të karpateve, shqiptarëve të Bujanocës, u’a kishin ndaluar, dhe më vonë do t’ua merrnin malet dhe zabelet me dhunë të përkrahur dhe shtytur nga qeveria turke dhe nga ajo serbe. Banorët shqiptarë të Shqipërisë së Vjetër Verilindore të Bujanocës që atëherë, drutë për ngrohje kishin filluar t’i blinin nga fshatarët shqiptarë rreth e përqark Tërnocës dhe Bujanocës. Si nga fshatarët e Dobrosinit, Bilinicës, Verbanit dhe nga Nasalca. Ndërsa një pjesë e qytetarëve të Bujanocit, këtë lëndë djegëse si shumë të nevojshme atëbotë e blinin në vetë qytetin e Bujanocit. Edhe kjo ishte një metodë nga shumë metodat tjera të serbëve, që ishin përdorur gjatë vitit 1877/78, ndaj 813.000 shqiptarëve tjerë nga të 714 vendbanimet shqiptare të Nishit, Leskocit, Vrajës etj.
Bujanoci, i Shqipërisë së Vjetër Verilindore, do të ndahej atëbotë në dy pjesë: Bujanoci si fshat dhe Bujanoci si qytezë. Edhe Jeta e banorëve të saj, ishte e ndarë dhe e veçuar nga njëra tjetra.
Gjersa Bujanoca ende ishte si fshat, i takonte kategorisë dhe tipit të fshatrave të dendura dhe m’u për këtë dendësi të popullatës. Bujanoci kishte filluar ta humbiste karakterin dhe veçorinë si fshat dhe do të kalonte Bujanoci, si qytezë e bukur dhe me plot gjelbërim në këtë pjesë të Shqipërisë së Vjetër Verilindore që nga Molla e Kuqe e Aliksincit e gjer në Selanik. Ajo atëbotë do të ndahej në tetë mëhalla, shiko tetë mëhalla, kjo do të thotë shumë për atë zaman, lagjet e Bujanocit atëherë ishin: “Lagjja e Bekrive”, “Lagjja e Bellçajve” “Lagjja e Shelajve”, “Lagjja e Tusunëve”, “Lagjja e Kërstinës”, Lagjja e Epërme”, “Lagjja Turke” “Lagjja e Shqiptarëve”.
Lagjja më e vjetër e Bujanocës, është ajo e Bekrive, sipas rrëfimeve të disa pleqve të moshuar, ai ishte rritur dhe shtuar nga dy shtëpi të vetme që i kishte në fillim,do të shtohej dhe rritej në 36 shtëpi shqiptare, kuptohet ky shtim ishte para viteve 1878-1895. Ndërsa si lagje e dytë, për nga madhësia merret Lagjja e Belçit-Bardhecit, apo Lagjja e Shelajve, ndërsa Lagjja e Epërme, më parë ishte quajtur Lagjja e Bautit.
Lagjet e Bujanocit në Shqipërinë e Vjetër Verilindore, e kanë pasur zanafillën e tyre para 100-150 vjetëve të shekullit XIX. Lagjja më e re e kësaj qyteze mesjetare ishte ajo turke (shqiptare-v. a.), kjo lagje, ishte formuar qysh se Bujanoci, do të shndërrohej në qendër të fuqishme tregtare në këtë pjesë të Shqipërisë, në Pashallëkun e Vrajës e më gjerë nëpër tërë Arnautllëkun e Toplicës të Sanxhakut të Nishit. Këtë lagje e kanë formuar: “Shqiptarët, e vendbanimeve që ishin përreth Bujanocës dhe shqiptarët muhaxhir nga Qarku i Vrajës dhe nga disa turq.“Dhe se ajo tash për tash është lagjja më e madhe në këtë regjion; tash i ka 119 shtëpi, në të jetojnë vetëm se shqiptarët dhe turqit”[2] .
Në 150 vjetët e fundit të shekullit XIX, Bujanoci, e kishte zënë fillin dhe ishte formuar si qytezë. Titullin (midarin) e kishte fituar më 1901, si qytet me qendër tregtare dhe me administratë civile. Që nga ajo kohë Bujanoci, do ta fillonte rregullimin e tij sipas sistemit të qytezës turke gjegjësisht shqiptare. Atëbotë, ky vendbanim urban shqiptarë e ka pasur një lloj linje rregullative, dhe kjo më së tepërmi dëshmohej dhe bazohet nga vet fakti se kjo qendër urbane e Shqipërisë së Vjetër Verilindore, do ta fitonte e para çarshinë e saj kryesore. Bujanoci, atëbotë sipas Vasileviqit, përbëhej nga dy rrugë kryesore që kryqëzoheshin mes veti, dhe se kjo qendër urbane shqiptare i kishte 130 dyqane. Siç do të ishin; punëtori të llojeve të ndryshme veprimtarie si shërbime hoteliere, gjegjësisht hane dhe mejhane të ndryshme.
Për një kohë të shkurtër në Bujanoc, do të ndërtoheshin shtëpi mjaft të bukura dhe ndërtesa të shërbimeve tjera publike të cilat sipas J. H. Vasileviqit ishin të ndërtuara me material mjaft të fortë. Siç ishin ndërtesa e huqumetit (bujtina) dhe shkolla shqiptaro-turke ruzhdije. Të cilën shkollë, serbët më vonë do ta mbyllnin dhe rrënonin përfundimisht për këtë shkollë dhe objektet tjera shqiptare të arsimit kemi bërë fjalë në librin[3].
Gjatë vitit 1884, këtu në Bujanoc, ishte ngritur një xhami dhe një teqe. Xhamianë e kishte ngritur në qendër të Bujanocit, Zaim Aga-Vraja, muhaxhir ky i shpërngulur me dhunë dhe terror si edhe shumë familje tjera shqiptare nga ky qytet mesjetar i Shqipërisë së Vjetër Verilindore. Zaim Aga-Arnauti, ishte edhe pronar i dy çifligjeve të tij, që i kishte ngritur me parat tij vetjake në Levosojë dhe Radovnicë. Në Bujanoc atëbotë, siç thamë edhe më lart, kishin filluar të ngriteshin shtëpi të reja dhe të bukura private dy katëshe, në këtë lëmi të arkitekturës përparësi kanë pasur veçanërisht turqit dhe shqiptarët. Vasileviqi thotë se edhe serbët vendor, kanë shtëpi të bukura (këta serb që ky historian nga Vraja, i zë në gojë, janë shqiptarë ortodoks që ishin konvertuar në serbë gjer atëherë e jo serbë karpatjan egërsia me trup njeriu dhe gjak ujku shkatërrimtar ndër dej. Mejhanet dhe ndërtimet tjera arkitekturale ishin të rregulluara në stilin e Qupërlisë dhe të Selanikut.
Industri vendore Bujanoci, nuk kishte fare, përveçse tjerrjes dhe dredhjes së konopit ( cannabis sativës). Industri kjo manufakturale e konoptarisë, në bazë të prodhimit të kanabisit Bujanoci, kishte filluar të njihej si vend shumë i fortë në këtë lëmi, në tërë Kazanë e Vrajës dhe Arnautllëkun e Nishit.
Me përfundimin e luftërave serbo-turke dhe dëbimin me dhunë dhe terror të popullatës shqiptare autoktone, nga trojet e Shqipërisë së Vjetër Verilindore gjatë viteve 1875-1878. Bujanoci përfundimisht e kishte ndrydhur dhe shtyrë Vrajën, në margjinë të kohës dhe do të bëhej Bujanoci i Arbërisë së Vjetër Verilindore, qendra kryesore e industrisë së kanabisit dhe tregtisë me këtë bimë industriale gjegjësisht të manifakturës së feudalizmit të vonë në këtë pjesë të Shqipërisë. Në punëtoritë e Bujanocit vetëm se përpunohej kanabisi në sixhima, puna tjetër finale bëhej në Vrajë, gjer në përkufizimet kufitare mes Serbisë dhe Turqisë më 1878-1879. Përveçse, konoptarisë atëbotë në Bujanoc, kishin qenë edhe të gjitha mjeshtëritë tjera primitive manufaturale siç ishin: poçaria, karroceria kaceria, samarxhinj, pastaj mjeshtëria e këpucëtarisë atëbotë me këtë mjeshtri artizanale merreshin 12 dyqane, ndërsa me veprimtarinë e abaxhinjve (zhguntarisë), merreshin dhe punonin gjashtë punëtori, këto dy mjeshtri feudale në Bujanoc sipas Vasileviqit i kishin sjellë të huajt.
Legjenda mbi konoptarinë e kanabisit, në këtë qytezë të Shqipërisë kishte lindur dhe mbijetuar, në këtë mënyrë kinse Zoti, kishte vendosur ta dëbonte djallin nga kjo botë, në ndihmë Zotit sipas legjendës gënjeshtare serbe, do t’i dilte Shën Sava, ku do ta përdridhte një lloj litari nga rëra, me të cilin litar do të lidhej djalli. Kinse gjer atëherë ende nuk dihej asgjë për këtë bimë industriale dhe që nga ajo kohë Zoti, e kishte krijuar kanabisin, që t’i dilte në ndihmë njerëzimit, nëse djalli do të dukej edhe ndonjëherë në mesin e njerëzimit, këto janë pallavra kishtare serbe dhe të Vasileviqit.
E tërë prodhimtaria nga kanabisi, nga ky regjion i Shqipërisë së Vjetër Verilindore, është distribuuar dhe ishte shitur atëherë në Vrajë. Dhe se Vraja, jepte për çdo vit 40000-50000 barra kuajsh, kanabis sativa të përpunuar sa në litar dhe prodhime tjera si shumë te nevojshme për atë kohë. Litarët e prodhuar lidheshin në dengje (stiva) dhe se çdo stivë ishte e rëndë 40-50 okë. Sipas J. H. Vasileviqit, “deri nga fundi i luftërave serbo-turke të viteve 1876-1878. Ky nënprodukt nga kanabisi më së tepërmi përdorej dhe harxhohej në Bullgari, Thesali në Greqi dhe nëpër shumë vende tjera të Gadishullit Ballkanik”[4] .
Prodhimtaria nga kanabisi nga Vraja, bartej dhe distribuohej nga qiraxhinjtë e përhershëm nga Vllasina. Ndërsa qiraxhinjtë nomadë grekë dhe cincarët vlleh nga Klisurica i bartnin prodhimet nga kanabisi për në Maqedoni, apo siç quhej atëbotë Rumelia Turke. Vetëm se Vllasina ky regjion ka dhënë 700-800 kuaj bartës rabaxhillëku nga shqiptarët autokton i këtyre rretheve të Vllasinës dhe Masuricës. Viteve të më hershme sasia më e madhe e këtij nënprodukti manifaktural nga kanabisi është harxhuar në Uzuncevë dhe Thraki. Me këtë prodhim është bërë edhe këmbimi nëpër këto vende, me prodhime tjera të nevojshme për nevojat e popullatës në këtë anë të Shqipërisë së Vjetër Verilindore, si nëpër kazatë e Nishit, Pirotit, Kurshumlisë, Toplicës, Prokupjes, Leskocës, Vrajës, Bujanocës, Preshevës, pastaj të kazave të Iliridës të Shqipërisë. Këto prodhime manufakturale nga kanabisit shiteshin dhe harxhoheshin edhe në Bosnje që ishte gjer atëherë nën kolonializmin dhe hegjemonizmin austro-hungarez.
Kjo industri manufakturale e stadit të feudalizmit, kishte filluar të shthurej dhe degradohej gradualisht, qysh se kur kishin filluar në Ballkan të ngriheshin linja te reja hekurudhore. Çdo zbulim i ri në shkencë dhe teknikë, gjithmonë i hedh në margjinë prodhimet e vjetra manufaturale si të degraduara dhe fillohet të prodhohet me mjete të reja ku sasia dhe cilësia e prodhimeve, do të jetë i një cilësie dhe sasie me të mirë dhe më të madhe.
Gjithmonë e vjetra, shembet, dhe se mbi gërmadhat e saja, lindë e reja-progresivja. Edhe Don Kishoti i Mançës nga M. D. Servantesi i sulet më shtizë elisës së mullirit të erës, që ta ndalte dhe të luftonte me atë gjigant të shpikjes njerëzore. Ama i gjori Don, do ta pësonte, elisa e mullirit ia kishte thyer shtizën e tij, dhe e kishte rrëzuar për tokë, e mulliri i erës prapë kishte vazhduar të bluante dhe rrotullohej edhe matej. Pastaj Kisha Kardinale e Romës, në mesjetë, do ta digjte mbi turrën e drunjve fizicientin Xhordano Brunon, se e kishte shpikur dhe bazuar tezën e heliocentrizmit. Priftërinjtë injorant, i luteshin Brunos që ta ndryshonte mendimin e tij, e Kisha e Romës do t’ia falte jetën atij, dhe të thoshte se planetët me diellin sillen rreth tokës, d.m.th. teza kishtare prapanike e geocentrizmit. Unë po them si urdhëroni ju, ama se toka me planetët tjera prapë sillen rreth diellit. Brunoja do ta pësonte shumë keq, Kisha e Romës e kishte ekzekutuar me metodën e inkuizicionit duke e djegur për së gjalli mbi turrën e drunjve! Trupi i Brunos, gjer sa digjej atëbotë kishte filluar të jepte dritë të fortë mbi shkencën dhe teknikën njerëzore. Megjithëse çdo e arritur në shkencë dhe teknik shpesh herë u pagua edhe me çmimin e jetës porse ato të arritura gjithmonë dhe më tepër u avancuan dhe gjetën aplikim ne të mirë të jetës njerëzore. Edhe në Bujanocin tonë me ngritjen e linjës hekurudhore dhe aplikimin e makinave me avull, jeta kishte filluar të ishte më e lehte dhe më progresive në të gjitha lëmit.
Në Bujanoc, atëherë edhe sot zhvillohet një tregti shumë e fortë, nga vet fakti se këtu gjithmonë ka luajtur paraja, më së tepërmi atëbotë janë tregtuar nënproduktet e nxjerra nga kanabisi, pastaj është tregtuar edhe sot tregtohet me kafshë të imta dhe të mëdha, pastaj shitja dhe blerja e llojeve të ndryshme të drithërave. Sipas J. H. Vasileviqit “kanabisi këtu shitej nga i tërë regjioni dhe atë për gjatë tërë vitit në pazarin e tij, çdo person i kësaj veprimtarie manufakturale, sado që të dridhte dhe tjerrte prodhime nga kanabisi në pazarin e Bujanocit shitej për një ditë, pastaj qysh se kur mbahej mend pazari bëhej të hënave”[5].
Në Bujanoc, tregtarët pas prodhimeve të kanabisit vinin gjer edhe nga vendet më jugore të Gadishullit Ilirik, siç ishin:grekët, çifutët, turqit. Këtu pastaj vinin dhe tregtonin në këtë treg edhe tregtarë nga Serbia dhe se pas dëbimit të shqiptarëve autokton nga Qarku i Vrajës dhe nga Toplica e sanxhakut të dikurshëm të Nishit, gjegjësisht nga trojet e vjetra të Shqipërisë Verilindore. Serbët që atëherë kishin filluar vetë ta tregtonin këtë nënprodukt të kanabisit dhe e shpërndanin pastaj këtë gjithë andej nëpër memleqetin tonë të vjetër. Muhaxhirët tanë do të dëboheshin dhunshëm nga kohorda e ushtrisë piromane dhe vrastare e Sodomës Serbi, se ajo atëbotë tentonte dhe synonte të shëndrrohej në shtet të pastër një nacional serb, i pastruar përfundimisht nga popujt tjerë autokton dhe nuk donte Millan Obrenoviqi që Serbia e tij, të shëndrrohej në Kaukaz me shumë popuj dhe minoritete tjera.
Bujanoci, me kohë me nënproduktet e kanabisit përfundimisht i kishte dhënë një shtytje të furishme tregtare atëbotë Vrajës, Leskocit, Nishit, deri para përkufizimeve të dhunshme mes Turqisë dhe Serbisë me lëshimet dhe devijimet në dëm te trojeve tona të vjetra të Shqipërisë nga Kongresi i Berlinit të 13 qershor të vitit 1878.
Tregtarët nga Gjilani, me tregtinë e kafshëve dhe të drithërave, do të hidheshin në margjinë nga tregtarët e Bujanocit. Në pazarin e saj vinin njerëzit sipas J. H. Vasileviqit nga “rrethina e Gjilanit dhe më gjerë, ndërsa si artikull tjetër i rëndësishëm i cili shitej e blihej në pazarin e Bujanocit, ishin kafshët ato në Bujanoc atëherë silleshin gjithandej nga Kazaja e Preshevës, dhe nga fshatrat për rreth Gjilanit, pastaj edhe nga vetë Gjilani. Ato më së tepërmi i blinin tregtarët nga jashtë; diç me tregtinë e kafshëve merreshin tregtarët shqiptarë nga Tërnoca dhe Presheva, ato kafshë të blera në pazarin e Bujanocës, përcilleshin për në tregjet e Qupurlisë (Koçanes-v.a.) dhe të Përlepës etj. Ndërsa prodhimet e drithërave atëbotë i blinin vetëm se tregtarët e huaj, ndërsa popullata autoktone në përgjithësi nuk merreshin me kurrfarë tregtie dhe as me ndonjë mjeshtri tjetër, ata edhe matej pa ndërprerë merreshin me bujqësi dhe me dredhjen dhe tjerrjen e litarëve dhe jetohej ashtu siç kishin jetuar edhe para 30 viteve, kurse Bujanoci, kishte qenë si fshat i madh.
Çdo serb në Bujanoc, e ka tokën e tij dhe se fshatari më i pasur serb i ka nga 76 dynym tokë ndërsa ai më i varfëri nga 7 dynym, duke e shqyrtuar të drejtën agrare dhe mardhënjet në këtë anë të këtij regjioni kemi hasur se edhe në këtë fshat-qytezë ka serb të cilët i posedojnë tapitë, porse nuk kanë tokë. Dhe se atë tokë ose ia kanë lëvruar fqinjët shqiptarë, apo i kanë shtypur sunduesit e çifligjeve, siç ishte Hysen pashai i Vrajës dhe trashëgimtarët i tij dhe kinse pastaj atë tokë ia kanë shitur tjerëve”[6].
Edhe shqiptarët, nga trojet e Shqipërisë së Vjetër Verilindore, i kishin edhe ata tapitë e pasurive të tyre në kazatë e Nishit, Prokupjes, Pirotit, Kurshumlisë, Leskocit Vrajës etj. Ato nuk vlejtën as për pesë pare për muhaxhirët tanë siç thotë një fjalë e urtë këtu tek ne Bujanocë dhe Tërnoc. Porse kohorda vrastare e ushtrisë dhe xhandarmërisë obrenoviçiane, për tri javë rresht nëpër atë dimër te egër ku temperatura kishte zbritur shumë nën zero, saqë druajt kishin filluar të pëlcitshin e të çaheshin si me sëpatë i dëbuan këta banor autokton pa asnjë dhimbje njerëzore.Të gjithë ata shqiptarë të dëbuar dhunshëm nga shtëpitë dhe pasurit e tyre të patjetërsueshme, nga Shqipëria e Vjetër Verilindore, për një moment atëbotë kishin mbetur pa asgjë pas shpirtit të tyre, kishin mbetur në mëshirën e pamëshirës. Ashtu në borë e shi, bukë nuk kishin për të ngrënë as edhe strehe për t’i mbrojtur bare jetimët e muhaxhirëve të vrarë në luftërat gjithë andej nëpër Shqipërinë e Vjetër Verilindore në mbrojtje të pragut të shtëpisë. As hoxha tallkynin s’mundi t’ia thirrte të gjithëve se muhaxhirët vdisnin aq shumë nga acari dhe uria, atëbotë nga 80-100 vetë, grumbulloheshin në gomilla (togje), mbuloheshin me borë. Sepse për varre as që bëhej fjalë, sepse toka ishte tej mase e ngrirë saqë vetëm se me spatë mund të pritej. Më tepër se 70.000 shqiptarë ishin vrarë dhe masakruar nëpër shtëpitë dhe pasuritë e tyre të patjetërsueshme.
I dashur lexues, muhaxhirët tanë të vuajtjeve golgotjane, i qanin dhe i vajtonin më pakë ata që kishin vdekur, por më tepër e qanin dhe e mallkonin veten që gjallë e për gazep që kishin mbetur që të vuanin edhe më tutje. Ndër muhaxhirët e Shqipërisë së Vjetër Verilindore, kishte lindur dhe mbijetuar apoteoza: “se ma mirë është sot me vdekë, sasa gjallë e për gazep me met”!
Politika grabitqare dhe ekspansioniste e shkuat karpatjan, do t’ia arrinte qëllimit të tij, me në shtytjen e fuqive të mëdha evropiane dhe me nxitjen e Rusisë Cariste.Që me zjarr e hekur dhe pa kurrfarë mëshire, që t’i dëbonte më tepër se 700 vendbanime etnike shqiptare nga Arnaullëku i Nishit,Pirotit,Ak Pallankës,Kurshumlisë,Prokupjes, Leskoci, Vrajës etj.
Edhe kur kishte përfunduar lufta e vitit 1877/78. Disa shqiptarë që ishin larguar nga shtëpitë dhe pasuritë e tyre, që kishte qenë tapijalno të tyre, të cilët ishin strehuar gjer atëherë nëpër male, duke pritur dhe shpresuar ishte çka ishte, lufta kishte mbaruar dhe ishalla shkau më nuk na ngucë por shqiptarët tanë si duket e kishin ngushëlluar, vet-vetën kot së koti .
Ushtria dhe Qeveria e Millan Obrenoviqit, i shpërnguli edhe këta shqiptarë të pafajshëm. Ndërsa J. H. Vasileviqi, qanë dhe derdhë lot krokodili në librin e tij me titull tendencioz, “Južna Stara Srbija” për serbët të cilët i gëzonin të gjitha privilegjet e mundëshme nën administratën turke atëbotë. Me këtë titull ai i kishte emërtuar, trojet e vjetra të Shqipërisë Verilindore apo siç do të ishte më reale të quheshin “Severoistočne Teritorije Stare Albanije”.
Kjo terminologji mitomane serbe nuk kanë lindur nga J. H. Vasileviqi, porse fillet e saj si “Stara Serbi” i ka qysh nga viti 1827. Në të cilën hartë Serbia, e ardhshme donte ta fuste një pjesë të Shqipërisë Veriore, dhe atë kryesisht vilajetin e Kosovës më atë të Manastirit. Kjo hartë ekspansioniste ishte shfaqur botërisht në Principatën Serbe të Mihajllo Obrenoviqit më 1830, e cila ishte botuar në Beograd atëbotë nga Jovan Bukareski.Ndërsa në hartën gjeografike të Vuk Kogjiçit-Karaxhiqit, e cila hartë ishte botuar po ashtu në Beograd, më 1827, Serbia e Vjetër, akoma nuk ekzistonte. Nuk është hera e parë që shtetet të cilat lakmojnë në pushtimin e tokave të huaja. Krijojnë emërtime të reja fetare, këtu në këtë rast nga kisha autoqefale sllavo-serbo-ruse, që me mund pastaj me ia lehtësuar vetes një rrjedhë opinionesh në favor të ardhmërisë së tyre.
“Bujanocasit, e vjetër kura-kurës nuk kishin qenë as dyqanxhinj dhe as zejtar, por aq më pak kishin qenë mehanxhinjë; ata në përgjithësi janë,element konservator, ata nuk e braktisin as edhe veshjen e tyre të vjetër tradicionale, porse këtë dukuri e bartnin nga të vjetrit tek të rinjtë”[7].
Bujanoci, ky qytet i Shqipërisë së Vjetër Verilindore, gjatë Perandorisë Osmane, gjithmonë i kishte takuar Kazasë së Preshevës. I cili, atëbotë shtrihej nga ana e djathtë e Xhades së Mithat Pashë-Nishliut,e cila arterje rrugore nga Vraja shkon për në Kumanovë. Edhe Bujanoci midarin e tij, si qytezë do ta fillonte ta merrte gjatë viteve 1878-1895, ndërsa titullin përfundimisht si qytezë e kishte fituar më 1901. Bujanoci sikurse edhe Presheva ishte ndarë në tetë mëhalla gjegjësisht lagjje, siç ishin: 1) Lagjja e Bekrive, 2) Lagjja e Bellçajve, 3) Lagjja e Shelajve, 4) Lagjja e Tusunëve, 5) Lagjja e Kërstinës, 6) Lagjja e Epërme, 7) Lagjja e Turqëve, 8) Lagjja e Arnautëve. Bujanoci, konsiderohej dhe njihej si vendbanim i antikitetit në këtë pjesë të Dardanisë Lindore. Ndërsa dokumentet mesjetare serbe fillojnë ta përmendin atë vetëm se gjatë vitit 1381, kurse defterët osman Bujanocin, e përmendin më 1519, ku thuhet se Bujanoci atëbotë i kishte 32 shtëpi, sa edhe i kishte gjatë regjistrimit të vitit.
_________________________________________
Në Bujanoc, atëbotë më se tepërmi harxhohej shpirtoja, në asnjë stacion tjetër fqinjë nuk shkarkohej aq sasi e madhe e këtij artikulli për ndriçim dhe për përpunimin e alkoolit të zbutur për amvisni, sa që shkarkohej atëherë në stacionin hekurudhor të Bujanocit. Pastaj ky artikull nga Bujanoci, bartej dhe distribuohej nëpër tërë regjionin e Preshevës dhe atë të Gjilanit, shpirtoja pastaj bartej, gjer në vendbanimet e Krivo Pallankës për në Bullgari. Përveçse këtij; alkooli etilik, që tregtohej me të madhe këtu shiteshin atëbotë edhe gurë të latuar për mullinj, të cilët silleshin nga Mitrovica dhe Kratova. Atë zaman në këtë vend të Kazasë së Preshevës më së tepërmi harxhoheshin gurët e prodhuar në Mitrovicë.
Në këtë qytezë mesjetare, të Shqipërisë së Vjetër Verilindore, ishte ngritur një mulli me fuqinë e avullit i cili bluante 3-4 muaj në vit, gjatë periudhës së thatësive të mëdha apo edhe gjatë acareve të mëdha, kryesisht atëbotë në Bujanocë, bluhej në mullinjtë të ngritur nga shqiptarët e pasur, rreth lumenjve të pasur me rrjedha të mëdha ujore në Moravë.
[1] Dr. M. Kostić, “Vranjsko-bjanovačka kotlina” Vranjski glasnik. Br. IV, sur.194.
[2]Dr. J. Hadži Vasiljević, Južna Stara Srbija. Beograd, 1913. str.38.
[3]Reshat Avdiu, Terorri serb ndaj shqiptarëve të Masuricës dhe Vrajës, Preshevë,2006. fq.250-268
[4]Dr. J. H. Vasiljević, Južna Stara Srbija. Beograd, 1913 str.41.
[5] Dr. J. H. Vasiljević, Južna Stara Srbija. Beograd, 1913. str.52.
[6]Dr. J. H. Vasiljević, Južna Stara Srbija. Beograd, 1913. str. 52.
[7]Dr. J. H. Vasiljević, Južna Stara Srbija. Beograd, 1913. str. 53.
Autori është ish i burgosur politikë, njëherit edhe kryetar i “Shoqatës së Muhaxhirëve” për Kosovën Lindore me seli në Preshevë.
Shkruan RESHAT AVDIU – Preshevë
NGRITE ZANIN NANË SHQIPNI
Th’rret Çamëria me lot n’sy
oh ku je moj nanë Shqipni?
Më shkoj jeta tuj prit nanë
kur po m’merrë në gjirin tënd?
Th’rret Medvegja me Preshevën
kur Kosovë do t’na hapsh derën,
mos na le ti si jetime
se mjaft hëngrëm thik pas shpine!
Merrna merrna nanë Shqipni
hjeki ti kufijt e zi,
merrna nanë për jetë te votra
se ma mirë do t’na njeh bota!
llirida th’rretë Gucin
merri Plavë edhe Ulqin,
hajdi sbashku mori motra
se në sofër na th’rret votra.
Ngrite zanin nanë Shqipni
me i rrafshu të zijt kufi,
ka ardh koha me u bashkue
lot e gjak me i ndalue.
Merrna merrna nanë Shqipni
hjeki ti kufijt e zi,
merrna nanë për jetë te votra
se ma mirë do t’na njeh bota!
